Kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsi (curriculum internationalization), ali təhsildə beynəlxalq və mədəniyyətlərarası ölçülərin yalnız tələbə mobilliyinə və ya müəssisələrarası razılaşmalara deyil, birbaşa dərs məzmununa, öyrənmə təcrübəsinə, pedaqoji dizayna və tələbələrin inkişaf etdirməsi gözlənilən səriştələrə yerləşdirilməsini əhatə edən tədqiqat və tətbiq sahəsidir. Bu tədqiqat ali təhsildə kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsi ədəbiyyatının necə inkişaf etdiyini, istinad görünürlüğünün hansı müəllif və ölkələrdə cəmləşdiyini, hansı konseptual və pedaqoji mövzuların ön plana çıxdığını və sahənin hansı tənqidi boşluqlarla üzləşdiyini araşdırmaq məqsədilə sistematik ədəbiyyat icmalı ilə bibliometrik təhlili birləşdirmişdir.

Web of Science və Scopus-dan başlayan ədəbiyyat axtarışında əvvəlcə 738 qeyd müəyyən edilmiş; məlumatların təmizlənməsindən sonra 462 qeyd qalmış; daxil etmə/xaric etmə meyarları ilə 178 qeyd çıxarılmış və 284 qeyd keyfiyyət qiymətləndirilməsinə alınmışdır. Keyfiyyət qiymətləndirilməsində 80 qeyd çıxarılmış, 204 qeyd uyğunluq mərhələsinə keçmiş; ali təhsillə bağlı olmayan 26 və tədqiqatın əhatəsindən kənarda qalan 18 qeyd də çıxarılaraq yekun 160 elmi sənəddən ibarət korpus yaradılmışdır. Tədqiqat PRISMA 2020 prinsiplərinə əməl etmiş; bibliometrik təhlillər RStudio 2026.01.1 mühitində bibliometrix, dplyr, ggplot2 və tidyverse paketlərindən istifadə etməklə aparılmışdır.

Bibliometrik nəticələr sahənin beynəlxalq miqyasda böyüdüyünü, lakin istinad görünürlüğünün məhdud sayda əsər, müəllif və xüsusilə ingilisdilli akademik istehsalın güclü olduğu ölkələrdə cəmləşdiyini göstərir. Araşdırılan korpusda ən yüksək istinad sayına malik əsər Leask və Bridge-in 2013-cü il tədqiqatıdır və 153 istinadla birinci yerdədir. Müəllif səviyyəsində Betty Leask 231 istinadla ən yüksək ümumi istinad görünürlüğünə malikdir. Ölkələr üzrə istehsalda Avstraliya 37 sənədlə birinci yerdə, Amerika Birləşmiş Ştatları 27 və Birləşmiş Krallıq 26 sənədlə onu izləyir.

Sahə yalnız coğrafi baxımdan deyil, konseptual və əməkdaşlıq strukturları baxımından da parçalanmışdır. Həmmüəlliflik şəbəkəsi kiçik və məhdud şəkildə bir-biri ilə bağlı klasterlərdən ibarətdir. Ölkələrarası əməkdaşlıq şəbəkəsində Avstraliya mühüm əlaqə düyünü kimi görünərkən, bir çox milli kontekst daha zəif və ya təcrid olunmuş əlaqələrə malikdir. Buna görə ədəbiyyat qlobal mövzuya yönəlsə də, elmi istehsalın coğrafi təmsilinin balanslı olduğunu söyləmək olmaz.

Konseptual təkamül dörd analitik dövr üzrə araşdırılmışdır: 2005–2018 dövründə sahə daha çox beynəlmiləlləşdirmə anlayışının müəyyənləşdirilməsi və legitimləşdirilməsi ətrafında formalaşmış; 2019–2021 dövründə səriştələr, proqram inkişafı və internationalization at home kimi daha tətbiqi pedaqoji istiqamətlər görünür olmuş; 2022–2023 dövründə dekolonizasiya, akademik təcrübə, müəllim heyətinin iştirakı və epistemoloji gərginliklər daha aydın hala gəlmiş; 2024–2025 dövründə isə səriştələr, müəssisədaxili beynəlmiləlləşdirmə, qiymətləndirmə, akademik müxtəliflik və müəllim heyətinin qavrayışları kimi tətbiq və qiymətləndirmə yönümlü mövzular güclənmişdir.

Tematik təsnifatda 160 sənədin 131-i International education, 45-i Competencies, 36-sı Intercultural education, 20-si Program development, 15-i At home və yalnız 4-ü Transformative learning kateqoriyasına aid edilmişdir. Bu kateqoriyalar bir-birini istisna etmir; eyni elmi sənəd birdən çox kateqoriyaya aid edilə bildiyi üçün rəqəmlərin cəminin 160 olması tələb olunmur.

Tədqiqatın ən mühüm şərh sərhədi ondan ibarətdir ki, bu bibliometrik və sistematik xəritələndirmə kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsinin tələbələrin öyrənməsini və ya qlobal/mədəniyyətlərarası səriştələrini səbəb-nəticə yolu ilə artırdığını göstərmir. Tədqiqat sahənin elmi istehsal strukturunu və ədəbiyyatdakı iddiaları xəritələndirir. Müəlliflərin əsas tənqidlərindən biri də məhz budur: beynəlmiləlləşdirmənin transformativ potensialı haqqında güclü diskurs olsa da, tələbələr üzərində real formalaşdırıcı təsirləri ölçən empirik sübut hələ də məhduddur.

Tədqiqatın əsas problemi

Ali təhsilin beynəlmiləlləşdirilməsi uzun müddət tələbə mobilliyi, mübadilə proqramları, birgə dərəcələr və müəssisələrarası razılaşmalar kimi strukturlar üzərindən nəzərdən keçirilmişdir. Kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsi isə diqqəti universitetin birbaşa təhsil nüvəsinə yönəldir: tələbəyə nə öyrədildiyi, hansı bilik ənənələrinin görünür olduğu, dərslərin necə dizayn edildiyi, fərqli mədəni baxışların necə nəzərə alındığı və beynəlxalq/mədəniyyətlərarası səriştələrin gündəlik öyrənmə təcrübəsinə necə yerləşdirildiyi əhəmiyyət qazanır.

Lakin mənbə ədəbiyyatı vahid ortaq nəzəri çərçivədə birləşmir. Bir qrup tədqiqat proqram və dərs dizaynına, digər tədqiqatlar qlobal və ya mədəniyyətlərarası səriştələrə, bəziləri müəssisədaxili beynəlmiləlləşdirməyə, digərləri isə epistemik bərabərsizlik, dekolonizasiya və bilik istehsalındakı güc münasibətlərinə yönəlir. Tədqiqatın çıxış nöqtəsi odur ki, bu müxtəliflik sahəni zənginləşdirsə də, eyni zamanda konseptual və analitik parçalanma yaradır.

Kurikulumun Beynəlmiləlləşdirilməsi Nədir?

Kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsi beynəlxalq və mədəniyyətlərarası perspektivlərin universitet təhsilinin məzmun, öyrənmə təcrübəsi və pedaqoji dizayn qatlarına yerləşdirilməsini əhatə edən prosesdir; tələbə mobilliyi bu prosesin yeganə şərti deyil və tədqiqat sahəsi həmçinin qlobal səriştələr, mədəniyyətlərarası öyrənmə, proqram dizaynı, bilik istehsalındakı güc münasibətləri və epistemik ədalət müzakirələrini əhatə edir.

Niyə yalnız tələbə mobilliyi ilə eyni şey deyil?

Tələbə başqa ölkəyə getmədən də öz universitetindəki dərslərdə fərqli milli, mədəni və epistemoloji perspektivlərlə qarşılaşa bilər. Buna görə kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsi mobillik imkanı olmayan tələbələri də əhatə edə bilən yanaşma kimi müzakirə olunur. Mənbədə bu istiqamət xüsusilə internationalization at home xəttinin yüksəlişi ilə görünür hala gəlir.

Tənqidi və dekolonial ölçü niyə vacibdir?

Beynəlmiləlləşdirmə yalnız “daha çox qlobal məzmun” əlavə etmək kimi görülsə, hansı biliyin qlobal qəbul edildiyi sualı diqqətdən kənarda qala bilər. Mənbənin müzakirə etdiyi dekolonial yanaşmalar müəyyən Qərb və ya mərkəz bilik ənənələrinin avtomatik şəkildə universal qəbul edilməsini və digər bilik formalarının periferiyaya sıxışdırılmasını sorğulayır.

Epistemik iyerarxiya bəzi bilik ənənələrinin digərlərindən daha etibarlı, daha elmi və ya daha universal qəbul edilməsinə səbəb olan güc nizamını ifadə edir. Epistemoloji/epistemik ədalət isə fərqli bilik istehsalı ənənələrinin yalnız simvolik deyil, bilik sisteminin legitim hissələri kimi nəzərə alınması müzakirəsidir.

Tədqiqatın beş tədqiqat sualı

Sistematik icmal ilə bibliometrik təhlil arasındakı fərq

Sistematik ədəbiyyat icmalı əvvəlcədən müəyyən edilmiş tədqiqat sualları və seçim meyarları əsasında müvafiq nəşrlərin müəyyənləşdirilməsi, çıxarılması, qiymətləndirilməsi və sintez edilməsi prosesidir. Bu yanaşma “hansı nəşrləri niyə daxil etdik?” sualının izlənəbilən olmasını məqsəd qoyur.

Bibliometrik təhlil isə nəşrlərin müəllif, istinad, ölkə, əməkdaşlıq, açar söz və konseptual əlaqə kimi biblioqrafik xüsusiyyətlərini sayısal və şəbəkə əsaslı metodlarla araşdırır. Bu tədqiqat iki metodu birlikdə istifadə edərək yalnız “ədəbiyyat nə deyir?” sualına deyil, “ədəbiyyat kimlər tərəfindən, hansı ölkələrdə, hansı mövzular və əlaqələr ətrafında formalaşıb?” sualına da cavab axtarır.

Sistematik xəritələndirmə nədir?

Sistematik xəritələndirmə geniş ədəbiyyat toplusunu tədqiqat sahələri, mövzular və ya tədqiqat növləri baxımından strukturlaşdırmaq üçün istifadə olunan tamamlayıcı tarama yanaşmasıdır. Bu tədqiqatda sistematik xəritələndirmə elmi istehsalı mövzuya uyğunluq baxımından nizamlamaq və yekun korpusun kurikulum ilə beynəlmiləlləşdirmə arasındakı əlaqəni həqiqətən nəzərdən keçirməsini təmin etmək məqsədilə istifadə edilmişdir.

PRISMA 2020 burada nə iş görür?

PRISMA sistematik icmallarda qeydlərin necə tapıldığını, hansı mərhələdə çıxarıldığını və son korpusa neçə tədqiqatın daxil olduğunu izlənəbilən şəkildə hesabatlandırmağa kömək edən hesabat çərçivəsidir. Bu məqalədə PRISMA-nın elmi funksiyası “160 sənədi təsadüfi seçmək” deyil, ilkin məlumat hovuzundan yekun korpusa gedən seçim zəncirini görünür etməkdir.

Axtarış strategiyası necə qurulub?

Elmi sənədlər Web of Science və Scopus verilənlər bazalarında axtarılmışdır. Axtarış yalnız “curriculum internationalization” ifadəsi ilə məhdudlaşdırılmamış; kurikulum və proqram anlayışlarının müxtəlif yazılış və sinonimləri beynəlmiləlləşdirmə, qloballaşma, qlobal təhsil, beynəlxalq təhsil, qlobal vətəndaşlıq, mədəniyyətlərarasılıq, qlobal səriştə, mədəniyyətlərarası, çoxmədəniyyətli və transmilli anlayışlarla Boolean operatorlarından istifadə etməklə birləşdirilmişdir.

Axtarış məntiqinin birinci çoxluğu: curriculum OR curricula OR “study plan” OR “study plans” OR syllabus OR syllabi OR program OR programme OR “course of study” OR “educational program” OR “academic program” OR “training program” OR “study programme” OR “study program”.

İkinci çoxluq: internationalization OR internationalisation OR globalization OR globalisation OR “global education” OR “international education” OR “global citizenship” OR interculturality OR intercultural OR “global competence” OR “cross-cultural” OR multicultural OR transnational.

İki çoxluq AND operatoru ilə birləşdirilmişdir. Beləliklə, yalnız kurikulum/proqram tərəfinə və ya yalnız beynəlmiləlləşdirmə tərəfinə toxunan sənədlər əvəzinə iki anlayış sahəsini birlikdə tutmağa yönəlmiş geniş axtarış məntiqi qurulmuşdur.

Daxil etmə və xaric etmə meyarları

Tədqiqatların kurikulum ilə beynəlmiləlləşdirmə arasındakı əlaqəni açıq və ya dolayı şəkildə nəzərdən keçirməsi və sənəd növünün məqalə, kitab bölməsi və ya konfrans materialı olması daxil etmə meyarları arasındadır. Tədqiqatın əsas mövzusu ilə birbaşa əlaqəsi olmayan işlər çıxarılmışdır.

Burada mühüm fərq vardır: yekun 160 sənəd yalnız jurnal məqalələrindən ibarət deyil. Mənbənin seçim sistemi məqalələri, kitab bölmələrini və proceedings/konfrans materialı tipli sənədləri əhatə edə bilir.

İki rəyçinin qiymətləndirməsi və konsensus qaydası

Tematik yoxlamadan sonra qalan 284 qeyd iki qiymətləndirici tərəfindən müstəqil şəkildə araşdırılmışdır. Hər iki qiymətləndirici sənədin daxil edilməsini seçərsə sənəd qəbul edilmiş, hər ikisi xaric edərsə sənəd çıxarılmış; qiymətləndirmələr fərqli olduqda üçüncü qiymətləndirici prosesə qoşulmuş və dördüncü qiymətləndirici qəbul edilən qərarı təsdiqləmişdir. Yekun korpus dörd müəllifin konsensusu ilə doğrulanmışdır.

Mənbə Şəkil 2-dəki qərar qaydası aşağıdakı riyazi quruluşla ifadə edilir:

\[ S_i= \begin{cases} 1, & R_{1i}=R_{2i}=1 \\ 0, & R_{1i}=R_{2i}=0 \\ C_i, & R_{1i}\neq R_{2i} \end{cases} \]

\(S_i\), \(i\) nömrəli sənəd üçün yekun seçim vəziyyətidir. \(R_{1i}\) və \(R_{2i}\), birinci və ikinci qiymətləndiricinin eyni sənəd haqqında qərarlarını təmsil edir. 1 dəyəri daxil etmə, 0 isə xaric etmə deməkdir. Hər iki qiymətləndirici 1 verərsə sənəd birbaşa daxil edilir; hər ikisi 0 verərsə sənəd çıxarılır.

\(C_i\), iki qiymətləndiricinin qərarları fərqli olduqda konsensus prosesi ilə verilən qərardır. Mənbədə bu proses fikir ayrılığının üçüncü qiymətləndiriciyə yönləndirilməsi və dördüncü qiymətləndiricinin qərarı təsdiqləməsi şəklində izah edilir.

Bu tənlik statistik proqnoz modeli deyil. Rəyçi qərar mexanizmini məntiqi şəkildə müəyyən edən seçim qaydasıdır.

Biblioqrafik verilənlər bazası necə hazırlanıb?

Yekun 160 sənəd üçün .RIS formatında biblioqrafik məlumat faylı və ayrıca düz mətn CSV verilənlər bazası yaradılmışdır. CSV-də on əsas sahə saxlanılmışdır:

1. Müəllif,
2. tədqiqatın başlığı,
3. il,
4. mənbə məlumatları: mənbənin adı, cild, il, məqalə nömrəsi, səhifələr, nəşriyyat və DOI,
5. xülasə,
6. açar sözlər,
7. ədəbiyyat siyahısı/istinadlar,
8. ölkə,
9. dil,
10. sənəd növü.

Zotero mənbələrin təşkili, təsnifatı və doğrulanması; xüsusilə müəllif, il, başlıq, DOI, sənəd növü və açar söz metadatasının standartlaşdırılması üçün dəstək aləti kimi istifadə edilmişdir.

Bibliometrik təhlil hansı proqram təminatı ilə aparılıb?

Təhlil RStudio v2026.01.1 üzərində aparılmışdır. Mənbə bibliometrix, dplyr, ggplot2 və tidyverse paketlərini açıq şəkildə göstərir.

bibliometrix, nəşr, istinad, müəllif, ölkə, həmmüəlliflik, açar söz və elm xəritələndirməsi əməliyyatlarını yerinə yetirmək üçün istifadə olunan R əsaslı bibliometriya alətlərindən biridir. dplyr məlumatların çevrilməsi və cədvəl əməliyyatları; ggplot2 qrafik istehsalı; tidyverse isə R-də bir-biri ilə əlaqəli məlumat emalı paketləri ekosistemini ifadə edir.

Bu tədqiqatda “Təsirli” və ya “Təsirli Müəllif” nə deməkdir?

Bu tədqiqatda “influence” və “influential” ifadələri yalnız araşdırılan biblioqrafik qeydlərdə istinad sayı ilə əməliyyatlaşdırılmış istinad təsirini ifadə edir; müəllifin və ya əsərin nəzəri cəhətdən daha doğru, pedaqoji baxımdan daha yaxşı, ictimai baxımdan daha mühüm və ya elmi baxımdan mübahisəsiz üstün olması demək deyil.

İstinad sayı niyə ehtiyatla şərh edilməlidir?

İstinad sayı tədqiqatın akademik ədəbiyyatda nə qədər görünür olduğunu göstərə bilər; lakin görünürlük ilə doğruluq eyni deyil. Daha köhnə tədqiqatların istinad toplamaq üçün daha uzun vaxtı ola bilər, müəyyən dil və ölkə şəbəkələrində yayımlanan tədqiqatlar daha çox görünürlük qazana bilər və mübahisəli tədqiqat da tənqid məqsədilə çoxsaylı istinad ala bilər.

Buna görə mənbə tədqiqat “ən təsirli” əsər və müəllif ifadələrini açıq şəkildə bibliometrik məna ilə məhdudlaşdırır.

Ən yüksək istinad sayına malik tədqiqatlar

İstinad görünürlüğü ən yüksək olan müəlliflər

Həmmüəlliflik şəbəkəsi nə göstərir?

Mənbə həmmüəlliflik şəbəkəsinin vahid, sıx şəkildə bir-birinə bağlanmış qlobal elmi icma yaratmadığını göstərir. Bunun əvəzinə kiçik həmmüəlliflik klasterləri və onların arasında məhdud əlaqələr mövcuddur. Müəlliflər bu nümunəni sahənin müəyyən akademik ittifaqlar və qismən şəbəkələr üzərindən inkişaf etməsi kimi şərh edirlər.

Mənbə Şəkil 3-ün real düyün koordinatları, bütün kənar çəkiləri və şəbəkə matrisinin tamı məqalə cədvəllərində dərc edilmədiyi üçün Verianla eyni şəbəkənin saxta dəqiqlikli surətini yaratmır.

Elmi istehsalın coğrafi bölgüsü

Bu bölgü tədqiqat mövzusu beynəlxalq olsa da, elmi istehsalın bərabər coğrafi təmsilə malik olmadığını göstərir. Mənbə xüsusilə Avstraliya, ABŞ və Birləşmiş Krallığın üstünlüyünü vurğulayır.

RQ2: Sahənin beş əsas şərh oxu

Konseptual inkişaf niyə bərabər uzunluqlu dövrlərə bölünməyib?

Mənbə korpusu 2005–2018, 2019–2021, 2022–2023 və 2024–2025 olmaqla dörd dövrə ayırmışdır. Bu intervallar bərabər illərə malik statistik zaman qutuları deyil. Tədqiqatçılar illik nəşr həcmini və dominant açar sözlərdəki davamlılıq/dəyişimi araşdırdıqdan sonra analitik fazalar müəyyən etmişlər.

Buna görə 2018, 2021 və ya 2023 kimi sərhədlər riyazi dəyişmə nöqtəsi alqoritminin tapdığı “dəqiq qırılma tarixləri” deyil. Mənbə bunlardan müqayisəli şərhi asanlaşdıran analitik dövrlər kimi istifadə edir.

“Internationalization at Home” nədir?

Internationalization at home, tələbələrin beynəlxalq və ya mədəniyyətlərarası öyrənmə təcrübələrində iştirak etməsi üçün fiziki olaraq başqa ölkəyə getməsini məcburi etməyən; beynəlmiləlləşdirməni müəssisə, sinif və kurikulumun içinə daşıyan yanaşmaları ifadə edir və bu tədqiqatda getdikcə görünür olan, lakin sahənin mərkəzində hələ tam yerləşməmiş tədqiqat xətti kimi təsvir edilir.

Niyə mühüm tədqiqat xəttidir?

Fiziki tələbə mobilliyi bütün tələbələr üçün əlçatan deyil. İqtisadi, coğrafi, ailəvi, sağlamlıqla bağlı və ya institusional səbəblər tələbənin başqa ölkəyə getməsinə mane ola bilər. Internationalization at home, beynəlmiləlləşdirmənin yalnız mobillik imkanı olan tələbələrə aid təcrübə olmaması fikrinə pedaqoji alternativ təqdim edir.

Mənbənin tematik xəritəsində bu anlayış “niche theme”, yəni niş mövzu kimi şərh olunur: konseptual baxımdan müəyyən inkişaf səviyyəsinə malik olsa da, sahənin dominant tədqiqat nüvəsi ilə əlaqəsi hələ də məhduddur.

Tematik kodlaşdırma necə aparılıb?

Tədqiqatçılar başlıq, müəllif açar sözləri və xülasələrdə təkrarlanan leksik və konseptual vahidləri müəyyən etmişlər. Sinonim və ya semantik baxımdan ekvivalent ifadələr birləşdirilmiş; namizəd kateqoriyalar tədqiqat sualları və əməliyyat tərifləri ilə davamlı müqayisə edilərək möhkəmləndirilmişdir.

Qeyri-müəyyən termin yalnız sözün özünə baxılaraq kateqoriyaya aid edilməmiş; kontekst daxilində yenidən araşdırılmışdır. Bu yanaşma yalnız avtomatik açar söz sayımının aparılmadığını, tədqiqatçıların şərhedici kodlaşdırmadan da istifadə etdiyini göstərir.

Kateqoriyalar non-exclusive, yəni bir-birini istisna etməyən strukturlardır. Məsələn, eyni tədqiqat həm mədəniyyətlərarası təhsil, həm səriştələr, həm də proqram inkişafı ölçüsünə töhfə verə bilər.

Altı tematik kateqoriya

International education niyə dominant kateqoriyadır?

131 sənəddən ibarət International education kateqoriyası açıq şəkildə ən böyük kateqoriyadır. Mənbə bunu sahənin hələ də geniş ali təhsil beynəlmiləlləşdirilməsi çərçivəsində formalaşmasının göstəricisi kimi şərh edir. Bu makro-institusional yanaşmada siyasətlər, strategiyalar və beynəlxalq açıqlıq prosesləri ön plandadır; kurikulumun özü bəzən daha geniş beynəlmiləlləşdirmə gündəliyinin alt komponenti kimi qalır.

Competencies və Intercultural education nə göstərir?

Competencies 45, Intercultural education isə 36 sənədlə ikinci tematik qatı təşkil edir. Bu vəziyyət sahənin yalnız müəssisə siyasətlərini deyil, tələbənin nə öyrənməli olduğunu və qlobal/mədəniyyətlərarası təcrübə nəticəsində hansı bacarıqları inkişaf etdirdiyini getdikcə daha çox müzakirə etdiyini göstərir.

Lakin mənbə burada da gərginlik görür. Ölçülə bilən səriştələrə həddindən artıq fokuslanmaq daha mürəkkəb və uzunmüddətli formalaşdırıcı transformasiyaların yalnız performans göstəricilərinə endirilməsi riskini daşıya bilər.

Transformative learning niyə kritik boşluqdur?

Transformative learning kateqoriyasında yalnız dörd sənəd vardır. Mənbəyə görə bu aşağı say diqqətəlayiqdir; çünki beynəlmiləlləşdirmə diskursunda tələbənin düşünmə, öyrənmə və hərəkət etmə biçimini dəyişdirmək iddiası güclüdür, lakin bu dərin transformasiyanın həqiqətən baş verib-vermədiyini sistematik şəkildə araşdıran elmi istehsal daha məhduddur.

Başqa sözlə, sahə “beynəlmiləlləşdirmə transformativ ola bilər” diskursundan tez-tez istifadə etdiyi halda “bu transformasiya hansı tələbə qrupunda, hansı şəraitdə, nə qədər və hansı ölçmə ilə baş verdi?” sualına daha az empirik sübut təqdim edir.

Sıxlıq və mərkəzilik nə deməkdir?

Mənbə Şəkil 7 mövzuları ikiölçülü tematik xəritədə qiymətləndirir. Mərkəzilik, bir mövzunun sahənin digər mövzuları ilə nə dərəcədə əlaqəli olduğunu; sıxlıq isə mövzunun öz daxilindəki konseptual inkişaf və təşkilatlanma səviyyəsi ilə əlaqəli xəritələndirmə ölçüsüdür.

Bu cür xəritələrdə yüksək mərkəzilik və yüksək sıxlığa malik mövzular sahənin həm yaxşı inkişaf etmiş, həm də mərkəzi mövzuları kimi şərh edilə bilər. Yüksək sıxlıq, lakin aşağı mərkəzilikdəki mövzular “niş”; aşağı sıxlıq və aşağı mərkəzilikdəkilər inkişaf edən və ya geriləyən; yüksək mərkəzilik, lakin daha aşağı sıxlığa malik olanlar isə əsas mövzular kimi qiymətləndirilə bilər.

Mənbə xüsusilə internationalization at home xəttini konseptual inkişafı olan, lakin sahənin nüvəsi ilə əlaqəsi hələ məhdud qalan niş mövzu kimi şərh edir.

Xülasələrə əsaslanan konseptual xəritədəki dörd klaster

Mənbə Şəkil 8 xülasələrdən yaradılmış ikiölçülü konseptual proyeksiyada dörd əsas klaster müəyyən edir. Mərkəzi klaster “internationalization, institutions, faculty, teaching, implementation” kimi anlayışlar ətrafında təşkil olunur və sahənin hələ də institusional/strateji tətbiq məntiqinə güclü şəkildə bağlı olduğunu göstərir.

Yuxarı-sol bölgədəki konseptual klaster kontekst, strategiya və şərh çərçivələri ilə; yuxarı-sağdakı pedaqoji klaster tələbələr, öyrənmə və bacarıqların inkişafı ilə; aşağı-sağdakı səriştə klasteri isə mədəniyyətlərarası və dil bacarıqları ilə əlaqəlidir.

Lakin dörd klasterin eyni xəritədə yerləşməsi onların elmi baxımdan tam inteqrasiya olunduğu anlamına gəlmir. Mənbə əksinə, institusional, pedaqoji və tənqidi yanaşmaların bir-biri ilə məhdud əlaqə içində olmasını sahənin epistemoloji parçalanmasının göstəricilərindən biri kimi şərh edir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Metodun beş əsas mərhələsi

RQ1 nəticəsi: cəmləşmə və parçalanma birlikdə görünür

Elmi istehsal kəmiyyətcə genişlənsə də, istinad görünürlüğü bir neçə əsər və müəllif ətrafında cəmləşir. Eyni zamanda həmmüəlliflik və ölkələrarası əməkdaşlıq şəbəkələri parçalanmış quruluşa malikdir. Bu iki xüsusiyyət bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etmir: sahə böyüyərkən müəyyən aktorlar və bölgələr yüksək görünürlük qazana bilər, lakin bütün elmi icma eyni dərəcədə bir-biri ilə bağlı olmaya bilər.

Ölkələrarası əməkdaşlıq şəbəkəsində Avstraliya mərkəzi əlaqə düyünlərindən biridir. Mənbə beynəlxalq mövzu əhatəsinə baxmayaraq elmi istehsalın seçici və qeyri-bərabər akademik dövriyyələrdən keçdiyini; bir çox ölkənin daha zəif əlaqəli olduğunu bildirir.

RQ2 nəticəsi: sahə vahid nəzəriyyə ilə izah edilmir

Ən çox istinad alan tədqiqatlar eyni nəzəri yanaşmanı paylaşmır. Bir tərəfdə fənnə xas kurikulum dizaynı, digər tərəfdə qlobal vətəndaşlıq və transformativ öyrənmə, başqa xətdə milli kontekst müqayisələri, müəllim heyətinin inkişafı və nəhayət epistemik dominantlıq/dekolonial tənqid yer alır.

Bu çoxluq sahənin zənginliyidir; lakin eyni zamanda parçalanmanın səbəblərindən biridir. “Kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsi” fərqli tədqiqatlarda müəssisə siyasəti, sinif tətbiqi, tələbə səriştəsi və ya epistemoloji transformasiya kimi müxtəlif analitik səviyyələrdə nəzərdən keçirilə bilər.

RQ3 nəticəsi: sahənin sualı dəyişir

Erkən dövr ədəbiyyatı daha çox “Kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsi nədir və niyə lazımdır?” sualına yönəlmişdir. Sonrakı dövrlərdə sual “Bunu proqramda və sinifdə necə tətbiq edirik?” formasına çevrilmiş; ardınca “hansı bilik iyerarxiyalarını yenidən istehsal edirik?” kimi tənqidi suallar görünür olmuş; 2024–2025 dövründə isə “tətbiqin təsirini necə qiymətləndiririk?” sualı daha aydın hala gəlmişdir.

Mənbə bu prosesi sadə xətti irəliləyiş kimi deyil, pedaqoji, institusional və epistemoloji ölçülərin getdikcə eyni tədqiqat sahəsində qarşılaşması kimi şərh edir.

RQ4 nəticəsi: sahənin tematik mərkəzi hələ də makro-institusionaldır

International education kateqoriyasının 131 sənədlə dominant olması, sahə kurikuluma xas daha dar pedaqoji tədqiqatlara yönəlsə də, ümumi ali təhsil beynəlmiləlləşdirilməsi çərçivəsinin güclü qalmağa davam etdiyini göstərir.

Competencies, Intercultural education və Program development kateqoriyaları pedaqoji qatın gücləndiyini göstərərkən, Transformative learning-in yalnız dörd sənədlə təmsil olunması dərin öyrənmə transformasiyalarının daha az araşdırıldığını ortaya qoyur.

RQ5 nəticəsi: üç əsas gərginlik

Birinci gərginlik: diskurs ilə pedaqoji tətbiq. Beynəlmiləlləşdirmə universitet strategiyasında güclü şəkildə yer ala bilər; lakin bu, dərs məzmununun, qiymətləndirmənin, tədris metodunun və ya sinif təcrübəsinin həqiqətən dəyişdiyi demək deyil.

İkinci gərginlik: institusional mərkəzilik ilə tənqidi/transformativ tədqiqatın zəifliyi. Müəssisə siyasətləri və ümumi beynəlmiləlləşdirmə çərçivələri sahənin mərkəzində qalarkən, dekolonizasiya, dərin öyrənmə və epistemoloji transformasiya kimi xətlər daha periferik mövqedədir.

Üçüncü gərginlik: biliyin coğrafi təmsili. Kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsi qlobal mövzu olsa da, ən yüksək istehsal və istinad görünürlüğü müəyyən Anglophone akademik çevrələrdə cəmləşmişdir. İngilisdilli olmayan və Qərbdənkənar kontekstlərin mərkəzi elmi şəbəkələrdə daha məhdud təmsil olunması “qlobal” bilik sahəsinin öz daxilində coğrafi bərabərsizlik daşıya biləcəyini göstərir.

Mənbədə vurğulanan gələcək tədqiqat gündəliyi

1. Kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsinin tələbələr üzərində formalaşdırıcı təsirini daha möhkəm tədqiqat dizaynları ilə ölçmək.
2. Internationalization at home tədqiqatını fiziki mobillik mərkəzli modellərə daha inklüziv alternativ kimi inkişaf etdirmək.
3. Biliyin coğrafi istehsalındakı asimmetriyanı azaltmaq üçün ingilisdilli olmayan kontekstlərdən elmi istehsalı artırmaq.
4. Kurikulum dəyişikliyini, müəllim heyətinin inkişafını və epistemoloji ədaləti eyni tədqiqat çərçivəsində daha güclü şəkildə əlaqələndirmək.

Bu icmal kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsinin tələbə səriştələrini artırdığını sübut edirmi?

Xeyr. Tədqiqat 160 sənədin bibliometrik, konseptual və tematik strukturunu araşdırır; tələbələr üzərində nəzarətli müdaxilə aparmadığı üçün kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsinin qlobal, mədəniyyətlərarası və ya digər tələbə səriştələrini səbəb-nəticə yolu ilə artırdığını sübut etmir və müəlliflər icmalın sahənin elmi quruluşu haqqında tələbə nəticələrinin səbəbli effektivliyindən daha güclü sübut təqdim etdiyini açıq şəkildə bildirirlər.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Sahə zaman ərzində böyümüş və konseptual baxımdan şaxələnmişdir.
• İstinad görünürlüğü məhdud müəllif və əsər qrupunda cəmləşir.
• Ən yüksək elmi istehsal Avstraliya, ABŞ və Birləşmiş Krallıq kimi ölkələrdə cəmləşmişdir.
• Həmmüəlliflik və beynəlxalq əməkdaşlıq şəbəkələri tam inteqrasiya olunmayıb.
• Sahə erkən konseptuallaşdırma mərhələsindən daha tətbiqi, pedaqoji və getdikcə daha tənqidi istiqamətlərə doğru inkişaf etmişdir.
• Competencies, internationalization at home, akademik tətbiq və dekolonizasiya daha görünür tədqiqat xətlərinə çevrilmişdir.
• International education 131 sənədlə dominant tematik kateqoriyadır.
• Transformative learning yalnız dörd sənədlə ən məhdud kateqoriyadır.
• İnstitusional beynəlmiləlləşdirmə diskursu ilə real pedaqoji tətbiq arasında davamlı boşluq vardır.
• İngilisdilli olmayan kontekstlərin sahənin mərkəzi akademik şəbəkələrində daha məhdud təmsil olunması mühüm tədqiqat problemi kimi müəyyən edilmişdir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Ən çox istinad alan müəllifin elmi baxımdan “ən doğru” müəllif olduğu deyilə bilməz.
• Ən çox nəşr edən ölkənin ən yaxşı kurikulum beynəlmiləlləşdirilməsinə malik olduğu deyilə bilməz.
• Kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsinin tələbə səriştələrini səbəb-nəticə yolu ilə inkişaf etdirdiyi bu icmaldan çıxarıla bilməz.
• Internationalization at home yanaşmasının bütün mobillik proqramlarından daha təsirli olduğu göstərilməmişdir.
• Dekolonial perspektivlərin tələbələr üzərində ölçülmüş təsiri bu bibliometrik təhlillə sübut edilməmişdir.
• Web of Science və Scopus xaricində qalan elmi istehsalın eyni coğrafi və konseptual bölgüyə malik olduğu fərz edilə bilməz.
• Dörd dövr arasındakı sərhədlər statistik olaraq hesablanmış dəqiq dəyişmə nöqtələri deyil.

Əsas məhdudiyyətlər

Verilənlər bazası əhatəsi: Korpus yalnız Web of Science və Scopus-dan yaradılmışdır. Bu seçim bibliometrik müqayisəlilik təmin etsə də, digər indekslərdə, yerli jurnallarda və fərqli dil ekosistemlərində yayımlanan əlaqəli tədqiqatları kənarda qoya bilər.

Anglophone indeksləmə təsiri: Mənbə Web of Science və Scopus mərkəzli yanaşmanın ingilisdilli akademik nəşr dövriyyələrini və yüksək görünürlüyə malik ölkələri artıq təmsil edə biləcəyini qəbul edir.

İstinad metrikasının sərhədi: İstinad sayı akademik görünürlüğü ölçür; elmi doğruluğun, pedaqoji effektivliyin və ya etik dəyərin tam ölçüsü deyil.

Kateqoriyaların şərhedici xarakteri: Altı mövzu yalnız avtomatik sayım nəticəsində yaranmayıb; tədqiqatçıların kontekstual və şərhedici kodlaşdırması da prosesin bir hissəsidir.

Kateqoriyaların üst-üstə düşməsi: Bir sənəd birdən çox mövzuya aid edilə bilər. Buna görə kateqoriya sayları bir-birindən müstəqil nümunə qrupları kimi şərh edilə bilməz.

Zaman dövrlərinin analitik olması: 2005–2018, 2019–2021, 2022–2023 və 2024–2025 dövrləri bərabər zaman intervalları və ya statistik dəyişmə nöqtələri deyil.

Səbəbli təsirin ölçülməməsi: İcmal sahənin strukturu haqqında güclü sübut təqdim edir, lakin konkret kurikulum beynəlmiləlləşdirilməsi tətbiqinin tələbələr üzərində səbəb-nəticə əlaqəsi yaratdığını sınaqdan keçirmir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Curriculum Internationalization in Higher Education: Evolution, Fragmentation, and Emerging Critical Perspectives from a Systematic and Bibliometric Review

Müəlliflər: Carlos Enrique George-Reyes, Aracelly Nuñez-Naranjo, Silvia Patricia Bustamante-Ruiz, Sandra Martínez-Pérez.

Müəllif sırası: Mənbədəki sıra olduğu kimi qorunmuşdur.

Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər birinci müəlliflik və ya bərabər töhfə işarəsi yoxdur.

Məsul müəllif: Aracelly Nuñez-Naranjo.

PDF-dəki Afiliyas yon 1: Instituto Iberoamericano de Investigación en Educación Inteligente, Universidad Bolivariana del Ecuador, Durán 090702, Ecuador.

PDF-dəki Afiliyas yon 2: Centro de Investigación en Empresa, Sociedad y Tecnología, ESTec, Facultad de Ciencias de la Educación, Universidad Tecnológica Indoamérica, Ambato 180103, Ecuador.

Cari MDPI veb qeydindəki Afiliyas yon 2: Centro de Investigación de Ciencias Humanas y de la Educación, Universidad Indoamérica, Ambato 180101, Ecuador. PDF ilə cari veb qeyd arasında bu biblioqrafik fərq mövcuddur; Verianla iki qeydi səssiz şəkildə birləşdirmir.

Afiliyas yon 3: Dirección de Relaciones Internacionales, Universidad Bolivariana del Ecuador, Durán 090702, Ecuador.

Afiliyas yon 4: Facultad de Educación, Universidad de Sevilla, 41004 Sevilla, Spain.

Jurnal: Education Sciences.

Nəşriyyat: MDPI.

Nəşr növü: Systematic Review / sistematik icmal; sistematik ədəbiyyat icmalı, sistematik xəritələndirmə və bibliometrik təhlili birləşdirir.

Cild / nömrə / məqalə nömrəsi: 16(10), 1659.

DOI: 10.3390/educsci16101659.

Rəsmi DOI keçidi: https://doi.org/10.3390/educsci16101659

Göndərilmə: 11 Avqust 2026.

Reviziya: 2 Oktyabr 2026.

Qəbul: 3 Oktyabr 2026.

Nəşr: 8 Oktyabr 2026.

Rəyçilik statusu: Education Sciences jurnalında dərc olunmuş rəyli sistematik icmaldır.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Araşdırılan verilənlər bazaları: Web of Science və Scopus.

İlkin qeyd sayı: 738; Scopus 436, Web of Science 302.

Təmizləmədən sonra: 462 qeyd.

Daxil etmə/xaric etmə meyarlarından sonra çıxarılan: 178 qeyd.

Keyfiyyət qiymətləndirilməsinə daxil olan: 284 qeyd.

Keyfiyyət qiymətləndirilməsində çıxarılan: 80 qeyd.

Uyğunluq mərhələsinə keçən: 204 qeyd.

Uyğunluq mərhələsində ali təhsil mövzusu olmadığı üçün çıxarılan: 26 qeyd.

Əhatə xaricində olduğu üçün çıxarılan: 18 qeyd.

Yekun korpus: 160 elmi sənəd.

Təhlil proqram təminatı: RStudio v2026.01.1.

R paketləri: bibliometrix, dplyr, ggplot2, tidyverse.

Biblioqrafik idarəetmə: Zotero.

Məlumat formatları: RIS və CSV.

Maliyyələşdirmə: Universidad Tecnológica Indoamérica tərəfindən IIDI-001-23 nömrəli dəstəklə maliyyələşdirilmişdir.

Etika komitəsi: Tətbiq edilə bilməz kimi bildirilmişdir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilə bilməz kimi bildirilmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatda təhlil edilən biblioqrafik məlumat dəsti Zenodo-da DOI 10.5281/zenodo.19375442 ilə təqdim edilmişdir.

Təşəkkür: Müəlliflər Universidad Indoamerica, Universidad Bolivariana del Ecuador və xüsusilə WISE Research Network: AI Literacy Hub-a töhfələrinə görə təşəkkür edirlər.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma C.E.G.-R.; formal təhlil C.E.G.-R. və A.N.-N.; tədqiqat S.P.B.-R. və A.N.-N.; məlumatların kurasiyası S.M.-P.; ilkin layihə C.E.G.-R.; nəzərdən keçirmə və redaktə C.E.G.-R., S.M.-P. və A.N.-N.; vizuallaşdırma A.N.-N.; maliyyələşdirmənin əldə edilməsi A.N.-N. Mənbənin “software” töhfəsi sətrində “C.E.G.-R.; S.M.-P.” formasında qeyri-adi durğu işarəsi olduğuna görə Verianla bu hissəni müəlliflər arasında səssiz şəkildə yenidən şərh etmir.

“Influence” termininin metodoloji sərhədi: Tədqiqatda influence/influential yalnız istinad sayı ilə əməliyyatlaşdırılan citation impact mənasındadır; daha ümumi intellektual, nəzəri və ya ictimai təsir mənasında istifadə edilmir.

Tematik kodlaşdırmanın sərhədi: Altı kateqoriya bir-birini istisna etmir. Eyni sənəd birdən çox kateqoriyaya aid edilə bilər.

Dövrləşdirmənin sərhədi: 2005–2018, 2019–2021, 2022–2023 və 2024–2025 intervalları analitik fazalardır; statistik change-point təhlili ilə müəyyən edilmiş qırılma nöqtələri deyil.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Web of Science və Scopus-dan istifadə izlənəbilənlik və müqayisəlilik təmin etsə də, ingilisdilli/mərkəzi indeksləmə dövriyyələrindəki istehsalı artıq təmsil edə bilər. İcmal sahənin bibliometrik və konseptual quruluşu haqqında, kurikulumun beynəlmiləlləşdirilməsinin tələbə səriştələrini səbəb-nəticə yolu ilə inkişaf etdirdiyi barədə olduğundan daha güclü sübut təqdim edir.