Qismən Ən Kiçik Kvadratlar Struktur Tənlik Modelləşdirilməsi (Partial Least Squares Structural Equation Modeling, PLS-SEM), müşahidə olunmayan/latent strukturlar arasındakı əlaqələri göstəricilər vasitəsilə qiymətləndirməyə və xüsusilə izah olunan variasiya ilə proqnoz yönümlü struktur əlaqələri dəyərləndirməyə xidmət edən variasiya-əsaslı struktur tənlik modelləşdirmə yanaşmasıdır. Bu tədqiqat Central Java-nın Banjarnegara, Purbalingga, Banyumas, Cilacap, Kebumen və Brebes bölgələrində fəaliyyət göstərən 160 halal MSME sahibi/menecerindən toplanmış kəsik anket məlumatlarını SmartPLS 4 ilə təhlil edərək Digital Marketing Strategy (DMS), Halal Innovation (HI), Islamic Economic Implementation (IEI), Sustainable Development Goals Orientation (SDGs) və MSME Sustainability arasındakı birbaşa, dolayı və moderator əlaqələri araşdırır.

Mənbənin Table 6-sına görə tədqiqatın ən güclü struktur nəticəsi Halal Innovation → Islamic Economic Implementation yoludur: β = 0.859, t = 9.969, mənbə p = 0.000, f² = 0.927 və %95 bootstrap confidence interval 0.669–1.003-dür. Halal Innovation → MSME Sustainability əlaqəsi də müsbət və əhəmiyyətlidir: β = 0.251, t = 2.366, p = 0.018, f² = 0.062, %95 CI = 0.072–0.504. Buna qarşılıq Digital Marketing Strategy-nin MSME Sustainability üzərindəki exact birbaşa əmsalı β = −0.037 və p = 0.610 olduğundan əhəmiyyətli deyil.

Islamic Economic Implementation → MSME Sustainability yolu β = 0.140 və p = 0.083 ilə %5 səviyyəsində əhəmiyyətli deyil. Buna baxmayaraq mənbə Halal Innovation ilə sustainability arasındakı əlaqədə IEI üçün “limited, marginal complementary mediation” ifadəsini işlədir. Lakin indirect effect-ə aid exact bootstrap əmsalı, p-dəyəri və etibar intervalı dərc olunmuş nəticələr cədvəlində ayrıca verilmədiyi üçün bu vasitəçilik təsirinin kəmiyyət gücü Table 6-dan müstəqil şəkildə yenidən doğrulana bilmir.

SDGs Orientation-ın MSME Sustainability üzərindəki birbaşa main effect-i β = 0.529 və p = 0.000 ilə əhəmiyyətlidir. Lakin tədqiqatın əsas moderation sualı baxımından iki interaction term əhəmiyyətli deyil: SDGs × DMS → MSME üçün β = −0.081, p = 0.390; SDGs × HI → MSME üçün β = 0.023, p = 0.747. Buna görə bu nümunədə SDGs Orientation-ın rəqəmsal marketinq və ya halal innovation ilə sustainability arasındakı əlaqənin gücünü statistik olaraq dəyişdirdiyi göstərilməmişdir.

Tədqiqat kəsik xarakterlidir, bütün dəyişənlər əsasən eyni respondentlərin self-reported Likert qiymətləndirmələrinə əsaslanır və nümunə purposive sampling ilə yalnız Central Java-dakı altı bölgədən seçilmişdir. Buna görə PLS-SEM path coefficients səbəbli eksperiment nəticələri kimi şərh edilməməli və bütün halal MSME populyasiyasına avtomatik ümumiləşdirilməməlidir.

Tədqiqatın əsas problemi nədir?

Halal MSME-lərin dayanıqlılığı yalnız məhsulların halal standartlarına uyğun olmasından asılı deyil. Müəssisələrin müştəriyə çata bilməsi, rəqabətədavamlı məhsullar inkişaf etdirə bilməsi, etik biznes prinsiplərini gündəlik idarəetməyə tətbiq edə bilməsi və iqtisadi, sosial və ekoloji dayanıqlılıq məqsədləri ilə əlaqə qura bilməsi də vacibdir.

Mənbə xüsusilə dörd tədqiqat boşluğunu bir araya gətirir. Birincisi, digital marketing tədqiqatlarının mühüm hissəsi qısamüddətli satış və ya customer engagement nəticələrinə fokuslanıb. İkincisi, halal innovation əksər tədqiqatlarda istehlakçının satınalma niyyəti və brend davranışı səviyyəsində nəzərdən keçirilib. Üçüncüsü, Islamic economics əsasən normativ/etik çərçivə kimi müzakirə olunub və empirik mediator construct kimi daha az sınaqdan keçirilib. Dördüncüsü, SDGs Orientation-ın strategic practices ilə MSME sustainability arasındakı əlaqələri həqiqətən gücləndirib-gücləndirmədiyinə dair moderation sübutu məhduddur.

Tədqiqatın üç əsas orijinallıq iddiası

1. Islamic Economic Implementation-ı yalnız normativ prinsip deyil, ölçülə bilən mediating construct kimi modelə daxil etmək.
2. Digital Marketing Strategy və Halal Innovation-ın qısamüddətli performans əvəzinə uzunmüddətli MSME Sustainability ilə əlaqəsini araşdırmaq.
3. SDGs Orientation-ı halal MSME kontekstində boundary condition/moderator kimi sınaqdan keçirmək.

Halal MSME Sustainability nə deməkdir?

Mənbədə MSME Sustainability, müəssisənin uzunmüddətli fəaliyyət performansını iqtisadi dayanıqlıq, sosial töhfə və ekoloji məsuliyyət vasitəsilə davam etdirə bilmə qabiliyyətini təmsil edən latent construct kimi müəyyən edilir.

Bu tərif yalnız maliyyə mənfəətini əhatə etmir. Mənbənin ölçməsində:

• economic resilience,
• social contribution,
• environmental responsibility

ölçüləri birlikdə nəzərə alınır.

Digital Marketing Strategy (DMS) necə müəyyən edildi?

Digital Marketing Strategy, MSME-nin məhsullarını tanıtmaq, müştərilərlə qarşılıqlı əlaqə qurmaq və bazara çıxışı genişləndirmək məqsədilə digital platforms və online tools istifadə səviyyəsini təmsil edir.

Mənbə Table 1-də DMS göstəricilərini belə verir:

• social media utilization,
• e-commerce platform adoption,
• online advertising,
• customer engagement,
• platform diversification.

Halal Innovation (HI) nədir?

Halal Innovation, müəssisənin halal və tayyib prinsiplərinə uyğun məhsul, proses, qablaşdırma və məhsul xüsusiyyətlərini inkişaf etdirmək və ya təkmilləşdirmək qabiliyyətini təmsil edir.

Mənbə Table 1-də aşağıdakı göstəricilərdən istifadə edir:

• product diversification,
• eco-friendly packaging,
• halal traceability,
• branding innovation,
• product quality enhancement.

Buradakı “innovation” yalnız tamamilə yeni texnoloji məhsul demək deyil. Tədqiqatın sahə nəticələrində yeni məhsul çeşidi, keyfiyyətin yaxşılaşdırılması, rəqəmsal tanıtım, packaging dəyişiklikləri və traceability kimi daha incremental yeniliklər də bu struktur daxilində qiymətləndirilir.

Islamic Economic Implementation (IEI) necə ölçüldü?

Islamic Economic Implementation, halal sertifikatlaşdırmadan kənarda müəssisənin gündəlik fəaliyyətində Islamic ethical principles tətbiq etmə səviyyəsi kimi müəyyən edilir.

Mənbənin göstəriciləri:

• fairness / ʿadl,
• transparency,
• trust / amanah,
• social responsibility,
• accountability.

Mənbə giriş bölməsində əlavə olaraq maslahah və riba/exploitation qadağası kimi Islamic moral-economy prinsiplərini nəzəri fon daxilində müzakirə edir. Lakin Table 1-dəki ölçmə göstəriciləri yuxarıdakı beş ölçü ilə məhduddur.

SDGs Orientation nədir?

SDGs Orientation, müəssisənin fəaliyyətini iqtisadi, sosial və ekoloji dayanıqlı inkişaf prinsipləri ilə nə dərəcədə əlaqələndirdiyini təmsil edir.

Mənbənin göstəriciləri:

• sustainable production,
• responsible consumption,
• community welfare,
• environmental awareness,
• social responsibility.

PLS-SEM nədir və bu tədqiqatda niyə istifadə edildi?

PLS-SEM, latent constructlar arasındakı mürəkkəb birbaşa, mediation və moderation əlaqələrini variasiya-əsaslı şəkildə qiymətləndirən struktur tənlik modelləşdirmə üsuludur; bu tədqiqatda Digital Marketing Strategy, Halal Innovation, Islamic Economic Implementation, SDGs Orientation və MSME Sustainability kimi müşahidə olunmayan strukturları onların göstəriciləri vasitəsilə modelləşdirmək və explained variance yönümlü struktur modeli qiymətləndirmək üçün SmartPLS 4 istifadə edilmişdir.

Latent construct nə deməkdir?

Latent construct birbaşa tək ölçmə cihazı ilə müşahidə olunmayan, bir neçə müşahidə edilən indicator vasitəsilə təmsil olunan nəzəri strukturdur. Məsələn, “MSME Sustainability” tək fiziki rəqəm deyil; economic resilience, social contribution və environmental responsibility kimi göstəricilərdən istifadə etməklə ölçülməyə çalışılır.

PLS-SEM-də iki əsas səviyyə

Measurement model, indicatorların latent constructları nə qədər etibarlı və valid şəkildə təmsil etdiyini qiymətləndirir.

Structural model, latent constructların bir-biri ilə qurduğu hipotez yollarını qiymətləndirir.

Mənbə measurement model üçün convergent validity, discriminant validity və composite reliability qiymətləndirildiyini bildirir. Lakin bu meyarların exact numerical nəticələrini göstərən cədvəl dərc olunmayıb.

Structural model tərəfində isə path coefficients, R², f² və Q²-nin araşdırıldığı bildirilir. Path coefficients, f² və R² dərc olunub; Q²-nin exact nəticəsi dərc edilməyib.

Nümunə ölçüsü necə əsaslandırıldı?

Mənbə əvvəlcə PLS-SEM ədəbiyyatındakı “10-times rule” yanaşmasına istinad edir.

Daha sonra G*Power 3.1 ilə formal power analysis aparılmışdır:

• effect size: \(f^2=0.15\),
• significance level: \(\alpha=0.05\),
• statistical power: 0.80,
• ən mürəkkəb endogenous construct üçün qəbul edilən maksimum predictor: 3,
• minimum required sample: 77,
• actual valid sample: 160.

Mənbə buna görə 160 respondentın medium structural effects-i müəyyən etmək üçün kifayət olduğunu bildirir.

Lakin dərc olunmuş Table 6-da MSME Sustainability üzərində DMS, HI, IEI, SDGs və iki interaction term hesabatlandırıldığına görə yekun modeldə üçdən çox struktur termin mövcuddur. G*Power hesablamasındakı “maximum three predictors” fərziyyəsinin yekun structural specification ilə necə uyğunlaşdırıldığı mənbədə izah edilmir.

Məlumat necə toplandı?

Questionnaire həm offline, həm də Google Forms vasitəsilə online tətbiq edilmişdir. Offline tətbiqə qısa müsahibələr də müşayiət etmişdir.

Şkala:

\[ 1=\text{Strongly disagree} \quad \ldots \quad 5=\text{Strongly agree} \]

şəklində beşli Likert quruluşundadır.

Mənbə questionnaire items-in əvvəlki validated scales-dan uyğunlaşdırıldığını və halal MSME kontekstinə adaptasiya edildiyini bildirir.

30 nəfərlik pilot test nə işə yaradı?

Əsas məlumat toplama mərhələsindən əvvəl 30 respondentlə pilot test aparılmışdır. Mənbə bunun validity və reliability təmin etmək məqsədilə edildiyini bildirir.

Lakin pilot testin exact item statistics, pilot reliability əmsalları və ya pilot iştirakçılarının yekun 160 respondent arasında olub-olmadığı ayrıca hesabatlandırılmayıb.

Data screening necə aparıldı?

Mənbə yalnız tam doldurulmuş questionnaire-ları təhlilə daxil etdiyinə görə missing response olmadığını bildirir.

Outlier qiymətləndirilməsində:

• standardized residual values,
• Mahalanobis distance criteria

istifadə edilmiş və extreme multivariate outlier olmadığı hesabatlandırılmışdır.

PLS-SEM-in multivariate normality fərziyyəsini məcburi tələb etmədiyi bildirilmiş; normality formal prerequisite edilməsə də skewness və kurtosis dəyərlərinin acceptable ranges daxilində olduğu qeyd edilmişdir. Exact skewness/kurtosis cədvəli dərc olunmayıb.

Common method bias necə yoxlanıldı?

Mənbə Kock yanaşmasına əsaslanan full collinearity VIF istifadə etmişdir.

Mənbənin istifadə etdiyi qərar həddi:

\[ VIF < 3.3 \]

şəklindədir.

Mənbə bütün hesabatlandırılan VIF dəyərlərinin 3.3-dən aşağı olduğunu və buna görə critical common method bias mövcudluğunun ehtimal edilmədiyini bildirir.

Maddə adlarının bəzi construct adlarından fərqli olması və Digital 3–4, SDGs 3 və ya Syariah 3 kimi sıra nömrələrinin cədvəldə görünməməsi diqqət çəkir. Mənbə bu çatışmayan sıra nömrələrinin measurement-model item elimination nəticəsi olub-olmadığını açıqlamır.

Mediation ilə Moderation arasındakı fərq nədir?

Mediation müstəqil dəyişənin nəticə ilə əlaqəsinin aradakı başqa bir construct vasitəsilə ötürülüb-ötürülmədiyini araşdırır, moderation isə müstəqil dəyişən ilə nəticə arasındakı əlaqənin gücünün və ya istiqamətinin üçüncü dəyişənin səviyyəsinə görə dəyişib-dəyişmədiyini sınaqdan keçirir; bu tədqiqatda IEI mediator, SDGs Orientation isə moderator kimi modelləşdirilmişdir.

Bu tədqiqatdakı mediation quruluşu

Mənbə iki mediation zəncirini konseptual olaraq araşdırır:

\[ DMS \rightarrow IEI \rightarrow MSME\ Sustainability \]

və

\[ HI \rightarrow IEI \rightarrow MSME\ Sustainability \]

Mənbə mediation təhlilinin bootstrap indirect effect vasitəsilə aparıldığını və dolayı təsirin ümumi məntiqini:

\[ Indirect\ Effect = a\times b \]

şəklində qiymətləndirdiyini bildirir.

Burada \(a\), predictor → mediator yolu; \(b\), mediator → outcome yoludur.

Önemli sınır şudur: kaynak Table 6 doğrudan path coefficients verir fakat actual \(a\times b\) indirect coefficient, indirect bootstrap t-value, p-value veya bias-corrected confidence interval tablosunu yayımlamamaktadır.

Bu tədqiqatdakı moderation quruluşu

Moderation üçün SmartPLS product-indicator approach istifadə edilmişdir. Mənbə standardized predictor indicators ilə moderator indicators-ın hasilindən interaction terms yaradıldığını bildirir.

Tədqiqatın tapıntısı deyil, metodun konseptual göstərimi:

\[ Y = \beta_0 +\beta_1X +\beta_2M +\beta_3(X\times M) +\varepsilon \]

Burada \(X\) predictor, \(M\) moderator olan SDGs Orientation, \(X\times M\) interaction term ve \(\beta_3\) moderation etkisini temsil eder.

Interaction coefficient əhəmiyyətlidirsə predictor ilə outcome arasındakı əlaqənin moderator səviyyəsinə görə dəyişdiyinə dair empirik sübut əldə edilir. Bu tədqiqatda hər iki interaction coefficient əhəmiyyətli deyil.

Altı bölgədə nümunə bölgüsü

Mənbə metod bölməsində iştirak şərtlərindən birini “digital marketing istifadə etmiş olmaq” kimi göstərir. Buna görə Kebumen-dəki %97 dəyəri inclusion criterion ilə tam üst-üstə düşmür. Mənbə bu fərqi açıqlamır.

Eyni şəkildə nəticələr mətni halal certification prevalence-ın bölgələr arasında fərqləndiyini və bəzi bölgələrdə respondentlərin yarısından və ya üçdə birindən azının certification sahibi olduğunu bildirir. Lakin metod population və nümunəni halal-certified MSMEs kimi müəyyən edir; həmçinin dərc olunmuş Table 3-də certification sütunu görünmür. Buna görə certification nisbəti üçün mənbədən exact regional dəyərlər çıxarmaq mümkün deyil.

Rəqəmsal platformaların istifadə nisbətləri

WhatsApp ən geniş istifadə olunan platformadır. Mənbə bunu aşağı xərc, istifadə rahatlığı, müştəri ünsiyyəti və yerli etibar əlaqələri ilə izah edir.

Instagram məhsulların vizual təqdimatı; TikTok algorithm-driven discovery və qısa video; Facebook yerli icmalarla əlaqə; YouTube isə hələ məhdud istifadə olunan uzunformatlı məzmun imkanı kontekstində müzakirə edilir.

Mənbə Shopee, Tokopedia və Lazada kimi formal e-commerce marketplaces-ın daha aşağı adoption göstərdiyini bildirir, lakin Table 4 bu platformalara aid exact faizləri dərc etmir.

Rəqəmsal marketinq nəticəsini düzgün oxumaq

Platform adoption-ın yüksək olması DMS-nin sustainability üzərində statistik əhəmiyyətli direct path yaratdığı demək deyil.

Table 6 exact nəticəsi:

\[ \beta_{DMS\rightarrow MSME}=-0.037,\qquad p=0.610 \]

şəklindədir.

Bu əlaqə statistik baxımdan əhəmiyyətli deyil və %95 CI = −0.189 ilə 0.102 arasında sıfırı ehtiva edir.

Buna görə “WhatsApp çox istifadə olunur, deməli rəqəmsal marketinqin dayanıqlılığı artırdığı sübut olunub” formasındakı nəticə tədqiqat tərəfindən dəstəklənmir.

Halal Innovation tətbiqlərinin yayılma səviyyəsi

Bu faizlərin cəmi %100-ə çatmır. Buna görə cədvəli bir-birini istisna edən və bütün nümunəni kateqoriyalara ayıran bölgü kimi şərh etmək uyğun deyil. Mənbə bunu innovation themes prevalence kimi təqdim edir.

Ən çox bildirilən mövzu %22 ilə new product development-dır. Traceability %4, environmentally friendly practice isə %2 səviyyəsindədir. Mənbə bu aşağı nisbətləri systemic halal innovation-ın hələ ilkin mərhələdə olduğunun göstəricisi kimi müzakirə edir.

Traceability nə deməkdir?

Halal traceability məhsulun halal statusunun, istehsal prosesinin və ya sertifikatlaşdırma məlumatının supply chain boyunca daha şəffaf izlənməsinə yönəlmiş tətbiqlərdir. Mənbə QR code və ya halal certificate ilə əlaqəli barcode sistemlərini nümunə göstərir.

Tədqiqat bu texnologiyaların maliyyə gəlirini ayrıca eksperimentlə ölçmür. Traceability bu tədqiqatda Halal Innovation strukturunun göstəricisi və sahə tətbiqi mövzusudur.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Metodun texniki xülasəsi

Mənbə Table 6: Path coefficients

Mənbə p = 0.000 formasında hesabat verir. Bu cədvəl dəyəri olduğu kimi qorunub; sıfır ehtimal demək olan yeni şərh verilmir.

Halal Innovation → Islamic Economic Implementation

Bu yol tədqiqatın ən böyük standardized path coefficient-ına malikdir:

\[ \beta=0.859,\qquad t=9.969,\qquad p=0.000 \]

%95 bias-corrected bootstrap confidence interval:

\[ 0.669 \; \text{ile} \; 1.003 \]

arasındadır və sıfırı ehtiva etmir.

Mənbə bu nəticəni Halal Innovation səviyyəsi yüksəldikcə müəssisənin fairness, transparency, amanah, social responsibility və accountability kimi Islamic Economic Implementation ölçülərində daha yüksək qiymətləndirmələr göstərməsi ilə əlaqələndirir.

Bunun cross-sectional survey əlaqəsi olduğu unudulmamalıdır. Əmsal innovation-ın etik davranışı eksperimental olaraq “yaratdığını” təkbaşına sübut etmir.

Halal Innovation → MSME Sustainability

Birbaşa yol:

\[ \beta=0.251,\qquad t=2.366,\qquad p=0.018 \]

və %95 CI:

\[ 0.072 \; \text{ile} \; 0.504 \]

kimi verilmişdir.

Mənbə bunu halal innovation-ın uzunmüddətli müəssisə sustainability strukturu ilə müsbət və əhəmiyyətli əlaqəsi kimi şərh edir.

Burada “sustainability” müəssisənin faktiki maliyyə qeydlərindən yaradılmış tək obyektiv balans göstəricisi deyil; respondentlərin Likert-scale cavablarından ölçülən economic resilience, social contribution və environmental responsibility strukturudur.

Digital Marketing Strategy → MSME Sustainability

Table 6:

\[ \beta=-0.037,\qquad p=0.610 \]

hesabatlandırır.

%95 CI −0.189 ilə 0.102 arasındadır və sıfırı ehtiva edir.

Buna görə direct relationship əhəmiyyətli deyil.

Mənbənin abstract və conclusion bölmələri bu əlaqəni “positive but statistically insignificant” kimi təsvir etdiyi halda exact Table 6 əmsalı mənfidir. Verianla üçün exact numerical source-of-truth kimi Table 6 əmsalı qorunur.

Bu fərq əsas elmi mesajı dəyişmir: direct DMS → MSME Sustainability təsiri statistik olaraq dəstəklənməyib.

Digital Marketing Strategy → Islamic Economic Implementation

\[ \beta=-0.104,\qquad p=0.200 \]

nəticəsinə görə əhəmiyyətli direct relationship göstərilməyib.

Bu nəticə daha intensiv digital marketing istifadə edən müəssisələrin avtomatik olaraq daha yüksək Islamic Economic Implementation göstərdiyi hipotezini bu nümunədə dəstəkləmir.

Islamic Economic Implementation → MSME Sustainability

\[ \beta=0.140,\qquad p=0.083 \]

olduğuna görə yol müsbət işarəlidir, lakin %5 significance threshold səviyyəsində əhəmiyyətli deyil.

Confidence interval −0.012 ilə 0.309 arasındadır və sıfırı ehtiva edir.

Buna görə Islamic principles-ın müəssisə dayanıqlılığı baxımından nəzəri əhəmiyyəti ilə bu tədqiqatdakı independent direct statistical evidence eyni şey deyil.

İslami İqtisadiyyatın Vasitəçilik Təsiri Həqiqətən Sübut Edilibmi?

Digital Marketing Strategy üçün əhəmiyyətli IEI vasitəçiliyi hesabatlandırılmayıb, Halal Innovation üçün isə mənbə “marginal complementary mediation” ifadəsini işlədib; lakin dərc olunmuş nəticələrdə indirect-effect bootstrap əmsalı, t-dəyəri, p-dəyəri və confidence interval verilmədiyi üçün Halal Innovation → IEI → Sustainability dolayı yolunun exact statistik gücü dərc olunmuş cədvəldən müstəqil şəkildə doğrulana bilmir.

Mediation analizi yalnız mediator yolunun varlığına bakılarak değerlendirilmemelidir. Kaynağın kendi yöntem açıklamasına göre indirect effect \(a\times b\) bootstrap confidence interval üzerinden sınanmalıdır.

Halal Innovation → IEI birbaşa yolu güclü və əhəmiyyətlidir; IEI → MSME Sustainability birbaşa yolu isə p = 0.083-dür. Buna baxmayaraq indirect effect bootstrap bölgüsü nəzəri olaraq ayrıca qiymətləndirilmiş ola bilər. Lakin bu bölgünün exact nəticəsi məqalədə cədvəl şəklində olmadığı üçün Verianla “dolayı təsirin p-dəyəri budur” formasında rəqəm yaratmır.

SDGs Orientation-ın Moderator Rolu Dəstəkləndimi?

Xeyr; SDGs Orientation-ın MSME Sustainability ilə birbaşa main effect-i əhəmiyyətli olsa da SDGs × Digital Marketing Strategy və SDGs × Halal Innovation interaction terms-ın p-dəyərləri müvafiq olaraq 0.390 və 0.747 olduğundan tədqiqatın moderation hipotezləri empirik olaraq dəstəklənməyib.

SDGs direct effect ilə moderation eyni şey deyil

SDGs → MSME Sustainability:

\[ \beta=0.529,\qquad p=0.000 \]

olaraq müsbət və əhəmiyyətlidir.

Bu, yüksək SDGs Orientation ilə yüksək MSME Sustainability arasında model daxilində birbaşa əlaqə olduğunu göstərir.

Lakin moderation üçün lazım olan əsas əmsallar interaction terms-dır.

SDGs × DMS:

\[ \beta=-0.081,\qquad p=0.390 \]

SDGs × HI:

\[ \beta=0.023,\qquad p=0.747 \]

olduğuna görə hər ikisi əhəmiyyətli deyil.

Buna görə “SDG yönümlülüyü dayanıqlılıqla əlaqəlidir” və “SDG yönümlülüyü innovation və ya digital marketing təsirini gücləndirir” ifadələri eyni elmi iddia deyil. Birincisi Table 6 tərəfindən dəstəklənir, ikincisi isə dəstəklənmir.

R² və f² Dəyərləri Bu Tədqiqatda Nə Deməkdir?

R² endogenous construct-dakı variasiyanın model tərəfindən izah olunan hissəsini göstərir, f² isə müəyyən predictor-ın müvafiq endogenous construct-a etdiyi incremental contribution-ı qiymətləndirmək üçün istifadə olunan effect-size ölçüsüdür; mənbə IEI üçün R² = 0.35 və MSME Sustainability üçün R² = 0.42 hesabatlandırır, lakin Q² dəyərlərini dərc etmir.

Mənbə bu dəyərləri behavioral constructs ehtiva edən model baxımından “moderate explanatory power” kimi şərh edir.

R² = 0.42, MSME Sustainability strukturundakı variasiyanın modeldəki predictor dəsti ilə müəyyən dərəcədə izah oluna bildiyini göstərir; bu dəyər “real dünyada müəssisə dayanıqlılığının %42-sinin qəti səbəbi bu amillərdir” kimi səbəbli şərh edilməməlidir.

Figure 2-də IEI və MSME Sustainability node-larının daxilində müvafiq olaraq 0.619 və 0.793 rəqəmləri görünür. Şəkil bu dəyərlərin hansı SmartPLS metrikini təmsil etdiyini açıq şəkildə yazmır. Table 7 açıq şəkildə R² başlığı daşıdığı üçün R² aktarımında 0.35 və 0.42 dəyərləri istifadə olunur.

f² nəticələri

Table 6-dakı f² dəyərləri:

• DMS → IEI: 0.014
• DMS → MSME: 0.003
• HI → IEI: 0.927
• HI → MSME: 0.062
• IEI → MSME: 0.030
• SDGs → MSME: 0.310
• SDGs × DMS → MSME: 0.013
• SDGs × HI → MSME: 0.002

Mənbənin izahı innovation-ı modelin primary explanatory driver-ı kimi önə çıxarır və digital marketing ilə interaction terms-ın practical contribution-ını zəif hesab edir.

Reduced/parsimony model

Mənbə iki əhəmiyyətsiz interaction term çıxarıldıqdan sonra ayrıca reduced structural model qiymətləndirildiyini bildirir.

Mənbəyə görə reduced model-dən sonra IEI və MSME Sustainability R² dəyərləri substantively stable qalıb. Lakin reduced model-in exact yeni R² rəqəmləri, yeni path coefficients və ya ayrıca model cədvəli dərc olunmayıb.

Buna görə Verianla yalnız “mənbə R² dəyərlərinin mühüm dərəcədə dəyişmədiyini bildirir” nəticəsini ötürə bilər; reduced model üçün yeni rəqəm yaradıla bilməz.

Bu Tədqiqat Rəqəmsal Marketinqin Dayanıqlılığı Artırdığını Sübut Edirmi?

Xeyr; digital platform istifadəsi nümunədə çox geniş olsa da DMS → MSME Sustainability direct path-i β = −0.037 və p = 0.610 ilə əhəmiyyətli deyil, tədqiqat kəsik xarakterlidir və self-reported survey məlumatlarına əsaslandığı üçün rəqəmsal marketinqin müəssisə dayanıqlılığını səbəbli olaraq artırdığı nəticəsi bu tədqiqatdan çıxarıla bilməz.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Halal Innovation → Islamic Economic Implementation yolu müsbət və əhəmiyyətlidir.
• Halal Innovation → MSME Sustainability yolu müsbət və əhəmiyyətlidir.
• SDGs Orientation → MSME Sustainability main effect-i müsbət və əhəmiyyətlidir.
• Digital Marketing Strategy → Islamic Economic Implementation direct path-i əhəmiyyətli deyil.
• Digital Marketing Strategy → MSME Sustainability direct path-i əhəmiyyətli deyil.
• IEI → MSME Sustainability direct path-i %5 səviyyəsində əhəmiyyətli deyil.
• SDGs × DMS moderation interaction əhəmiyyətli deyil.
• SDGs × HI moderation interaction əhəmiyyətli deyil.
• Mənbə Halal Innovation-ın modelin mərkəzi izahedici elementi olduğu şərhini verir.
• Nümunədə WhatsApp ən geniş hesabatlandırılan rəqəmsal platformadır.
• New Product Development, Table 5-də ən yüksək prevalence göstərən halal-innovation mövzusudur.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Rəqəmsal marketinqin sustainability üzərində əhəmiyyətli direct effect yaratdığı göstərilməyib.
• SDGs Orientation-ın DMS və ya HI təsirini əhəmiyyətli şəkildə gücləndirdiyi göstərilməyib.
• IEI-nin MSME Sustainability üzərində müstəqil %5 səviyyəsində əhəmiyyətli direct effect-i yoxdur.
• Halal Innovation → IEI → Sustainability indirect effect-in exact p-dəyəri və confidence interval-ı dərc olunmayıb.
• PLS-SEM əmsalları randomizə edilmiş eksperimental səbəbliyin sübutu deyil.
• Platform istifadə faizləri platformaların sustainability üzərində yaratdığı təsirin böyüklüyü deyil.
• Traceability və ya environmentally friendly packaging-in konkret maliyyə gəliri yaratdığı ayrıca ölçülməyib.
• R² dəyərləri real dünyadakı səbəblərin faizi deyil.
• Tədqiqat bütün İndoneziya halal MSME-lərini təmsil edən probability sample deyil.

Tədqiqatın əsas güclü tərəfləri

Tədqiqat digital strategy, innovation, Islamic economic principles və SDG orientation-ı vahid structural framework daxilində birləşdirir.

Birbaşa yollarla yanaşı mediation və moderation mexanizmlərini də sınaqdan keçirir.

Sample-size justification üçün yalnız sadə heuristic istifadə etməklə kifayətlənmir, G*Power təhlili də təqdim edir.

Bootstrapping 5.000 resample ilə aparılmış və Table 6-da standardized path coefficient, t-value, p-value, f² və bias-corrected confidence interval birlikdə hesabatlandırılmışdır.

Common-method-bias üçün əlavə olaraq full-collinearity VIF qiymətləndirilməsi aparılmışdır.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

Cross-sectional design: Məlumatlar bir zaman kəsiyində toplanıb. Mənbə bunun causal inference-ı məhdudlaşdırdığını və dynamic capabilities-ın zaman daxilində inkişafını tuta bilmədiyini açıq şəkildə bildirir.

Coğrafi/ümumiləşdirilə bilmə həddi: Nümunə Central Java-dakı altı bölgənin halal MSME-ləri ilə məhduddur.

Purposive sampling: Nümunə random probability sample deyil.

Self-reported data: Dəyişənlər respondent qavrayışlarına əsaslanır. Mənbə common-method-variance üçün procedural və VIF yoxlamaları istifadə etsə də perceptual bias tamamilə istisna edilə bilməz.

Measurement-model hesabat boşluğu: Mənbə convergent validity, discriminant validity və composite reliability qiymətləndirildiyini bildirir, lakin bunların exact numerical nəticələrini dərc etmir.

Q² hesabat boşluğu: Q²-nin araşdırıldığı bildirilir, lakin exact predictive-relevance nəticəsi dərc olunmayıb.

Mediation hesabat boşluğu: “Marginal complementary mediation” ifadəsi işlədilsə də indirect effect-in bootstrap coefficient/p/CI cədvəli yoxdur.

Nümunə meyarı və nəticə profili fərqi: Bütün respondentlərin halal-certified və digital-marketing user olması tələb olunduğu bildirilsə də nəticə mətni certification prevalence-ın aşağı ola biləcəyini və Kebumen üçün digital marketing istifadəsinin %97 olduğunu bildirir.

Power-analysis predictor sayı: G*Power hesablamasında maksimum üç predictor qəbul edildiyi halda yekun MSME structural equation daha çox incoming term hesabatlandırır.

DMS işarə fərqi: Abstract/conclusion DMS-nin direct relationship-ını “positive but insignificant” kimi təsvir etdiyi halda Table 6 exact beta −0.037-dir.

Table numbering: Path coefficients cədvəlinin başlığı Table 6 olduğu halda dərhal altındakı mətn “Table 5 presents…” ifadəsini istifadə edir. Verianla cədvəli dərc olunmuş başlığı ilə Table 6 kimi izləyir.

Figure 2 metrik qeyri-müəyyənliyi: SmartPLS inner-model təsvirindəki 0.619 və 0.793 node dəyərlərinin hansı metriği təmsil etdiyi figure caption-da göstərilmir; bunlar Table 7-dəki R² = 0.35 və 0.42 ilə qarışdırılmamalıdır.

Mənbənin siyasət və tətbiq nəticələri

Mənbə nəticələri innovation support siyasətlərinin yalnız kosmetik packaging dəyişiklikləri ilə məhdudlaşmamalı olduğu istiqamətində şərh edir.

Xüsusilə:

• eco-friendly materials-a daha aşağı xərclə çıxış,
• halal traceability tools,
• sustainable design training,
• digital content creation,
• storytelling,
• digital analytics,
• daha strateji e-commerce istifadə qabiliyyəti

təklif olunur.

Bu təkliflər ayrıca policy experiment-larla sınaqdan keçirilmiş müdaxilə nəticələri deyil; müəlliflərin structural findings və sahə müşahidələrindən inkişaf etdirdiyi tətbiq nəticələridir.

Gələcək tədqiqatlar

Mənbə longitudinal research design təklif edərək digital capabilities və halal innovation-ın müəssisə yetkinliyi boyunca zaman daxilində necə inkişaf etdiyinin izlənilməsini tövsiyə edir.

Bundan əlavə bir neçə bölgə və ya ölkəni əhatə edən comparative studies ilə ümumiləşdirilə bilmənin inkişaf etdirilməsi tövsiyə olunur.

Islamic Economic Implementation və SDGs Orientation ölçmələrinin objective sustainability indicators və mixed-method approaches ilə zənginləşdirilməsi də gələcək tədqiqat təklifləri sırasındadır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Halal MSME Sustainability: Digital Marketing, Innovation, and Islamic Economics Synergy.

Müəlliflər: Hendro Sukoco, Ade Yuliana, Sinta Anggraeni, Melli Andini.

Müəllif sırası: Mənbə PDF-də və rəsmi jurnal qeydindəki sıra qorunub.

Bərabər töhfə: Mənbə PDF-də bərabər birinci müəlliflik və ya bərabər töhfə bəyanı yoxdur.

Məsul müəllif: Hendro Sukoco.

Qurum: Universitas Nahdlatul Ulama Purwokerto.

Jurnal: Economics Development Analysis Journal.

Nəşriyyat: Department of Economic Development, Faculty of Economics, Universitas Negeri Semarang və Asosiasi Pendidikan Ekonomi LPTK nəşriyyat strukturu.

Cild / nömrə: Volume 14, Number 4.

Nömrənin ili: 2025.

Səhifələr: 574–587.

Article ID: 34455.

DOI: 10.15294/edaj.v14i4.34455.

PDF məqalə tarixçəsi: Received October 2025; Accepted January 2026; “Pusblished April 2026”.

Rəsmi onlayn nəşr tarixi: 19 Fevral 2026. PDF-dəki April 2026 məlumatı ilə fərq var.

Mənbə növü: Kəmiyyət, cross-sectional survey və PLS-SEM tədqiqat məqaləsi.

Resenziya: Jurnalın rəsmi siyasəti double-blind peer review prosesini göstərir.

Preprint statusu: Mənbə PDF-də və rəsmi jurnal səhifəsində ayrıca preprint versiyası göstərilmir.

Lisenziya: Mənbə PDF-də məqaləyə xüsusi açıq Creative Commons sətri görünmür. Jurnalın köhnə rəsmi copyright siyasəti Creative Commons Attribution 3.0 lisenziyasını göstərir; bu məlumat journal-level policy kimi qiymətləndirilməlidir.

Maliyyələşdirmə: Mənbə PDF-də ayrıca funding statement yoxdur.

Maraqlar toqquşması: Mənbə PDF-də ayrıca conflict-of-interest bəyanı yoxdur.

Məlumat əlçatanlığı: Mənbə PDF-də ayrıca Data Availability bölməsi və ya public raw-data repository göstərilmir.

CRediT / müəllif töhfələri: Mənbə PDF-də ayrıca CRediT və ya author-contribution bölməsi yoxdur.

Etika / iştirakçıların qorunması: Mənbə voluntary participation, anonymity və confidentiality tətbiq olunduğunu və respondentlərin questionnaire-dan əvvəl informed consent verdiyini açıq şəkildə bildirir. Ayrıca institutional ethics committee/approval number hesabatlandırılmayıb.

Coğrafi əhatə: Banjarnegara, Purbalingga, Banyumas, Cilacap, Kebumen və Brebes; Central Java, Indonesia.

Population: Mənbəyə görə halal-certified MSMEs.

Nümunə: 160 valid responses.

Nümunə seçmə üsulu: Purposive sampling.

Inclusion criteria: Owner/manager olmaq; halal-certified MSME idarə etmək; ən az bir il fəaliyyət göstərmək; müəssisənin tanıdılmasında digital marketing istifadə etmiş olmaq.

Pilot: 30 respondent.

Questionnaire: Five-point Likert scale; offline + short interview və Google Forms online tətbiqi.

Power analysis: G*Power 3.1; f² = 0.15, α = 0.05, power = 0.80, maximum three predictors; minimum required sample = 77.

Təhlil proqramı: SmartPLS version 4.

PLS-SEM: Measurement model və structural model mərhələləri.

Bootstrap: 5.000 resamples.

Outlier: Standardized residual values və Mahalanobis distance; mənbə extreme multivariate outlier hesabatlandırmır.

Normality: PLS-SEM üçün strict prerequisite kimi tətbiq edilməyib; mənbə skewness/kurtosis dəyərlərinin acceptable ranges daxilində olduğunu bildirir, lakin exact dəyərləri dərc etmir.

Common method bias: Full-collinearity VIF; source threshold 3.3. Hesabatlandırılan dəyərlərin hamısı bu həddən aşağıdır.

Measurement-model məhdudiyyəti: Convergent validity, discriminant validity və composite reliability sınaqdan keçirildiyi bildirilir, lakin exact outer-loading/AVE/reliability/discriminant-validity nəticələri dərc olunmur.

Structural-model meyarları: Path coefficients, R², f² və mənbə ifadəsinə görə Q². Q² actual value dərc olunmayıb.

DMS → IEI: β = −0.104; t = 1.281; p = 0.200; f² = 0.014; 95% CI = −0.258–0.058.

DMS → MSME: β = −0.037; t = 0.511; p = 0.610; f² = 0.003; 95% CI = −0.189–0.102.

HI → IEI: β = 0.859; t = 9.969; p = 0.000; f² = 0.927; 95% CI = 0.669–1.003.

HI → MSME: β = 0.251; t = 2.366; p = 0.018; f² = 0.062; 95% CI = 0.072–0.504.

IEI → MSME: β = 0.140; t = 1.732; p = 0.083; f² = 0.030; 95% CI = −0.012–0.309.

SDGs → MSME: β = 0.529; t = 5.356; p = 0.000; f² = 0.310; 95% CI = 0.317–0.706.

SDGs × DMS → MSME: β = −0.081; t = 0.859; p = 0.390; f² = 0.013; 95% CI = −0.334–0.038.

SDGs × HI → MSME: β = 0.023; t = 0.323; p = 0.747; f² = 0.002; 95% CI = −0.073–0.219.

Mediation: Mənbə DMS üçün IEI mediation-ını dəstəkləmir, HI üçün isə “marginal complementary mediation” ifadəsini istifadə edir. Exact indirect-effect bootstrap coefficient, p-value və CI dərc olunmayıb.

Moderation: SDGs × DMS və SDGs × HI interaction terms əhəmiyyətli deyil.

R²: Islamic Economic Implementation = 0.35; MSME Sustainability = 0.42.

Figure 2 qeydi: SmartPLS inner-model təsvirində 0.619 və 0.793 node dəyərləri görünür, lakin figure caption bu dəyərlərin metriğini müəyyən etmir; Table 7 R² dəyərləri ilə birləşdirilməyib.

Platform adoption: WhatsApp %66, Instagram %46, TikTok %24, Facebook %23, YouTube %1.

Halal Innovation prevalence: New Product %22, Quality Upgrade %12, Digital Promotion %10, Traceability %4, Packaging %2, Environmentally Friendly %2.

Mənbə daxilində DMS işarə fərqi: Abstract və conclusion direct DMS relationship-ı müsbət, lakin əhəmiyyətsiz kimi təsvir etdiyi halda Table 6 β = −0.037 hesabatlandırır. Exact cədvəl dəyəri dəyişdirilməyib.

Sample-profile uyğunsuzluğu: Inclusion criteria bütün respondentlərin halal-certified və digital-marketing user olmasını tələb etdiyi halda nəticə mətni certification prevalence-ın regional olaraq aşağı ola bildiyini və Table 3-də Kebumen üçün digital marketing istifadəsinin %97 olduğunu bildirir.

Table numbering fərqi: Path coefficients cədvəli Table 6 kimi çap olunub; ardınca gələn paraqraf onu “Table 5” kimi qeyd edir.

Əsas məhdudiyyətlər: Cross-sectional design, purposive regional sample, self-reported data, measurement-model nəticələrinin natamam rəqəmsal hesabatlandırılması, indirect-effect cədvəlinin olmaması, Q² dəyərlərinin dərc edilməməsi və bəzi source-internal reporting differences.

Səbəblik həddi: Structural path coefficients statistik əlaqələri göstərir; randomized causal effects deyil.