Kısmi En Küçük Kareler Yapısal Eşitlik Modellemesi (Partial Least Squares Structural Equation Modeling, PLS-SEM), gözlenemeyen/latent yapılar arasındaki ilişkileri göstergeler üzerinden tahmin etmeye ve özellikle açıklanan varyans ile öngörü odaklı yapısal ilişkileri değerlendirmeye yarayan varyans-temelli bir yapısal eşitlik modelleme yaklaşımıdır. Bu çalışma, Central Java'nın Banjarnegara, Purbalingga, Banyumas, Cilacap, Kebumen ve Brebes bölgelerinde faaliyet gösteren 160 halal MSME sahibi/yöneticisinden toplanan kesitsel anket verisini SmartPLS 4 ile analiz ederek Digital Marketing Strategy (DMS), Halal Innovation (HI), Islamic Economic Implementation (IEI), Sustainable Development Goals Orientation (SDGs) ve MSME Sustainability arasındaki doğrudan, dolaylı ve moderatör ilişkileri incelemektedir.

Kaynak Table 6'ya göre çalışmanın en güçlü yapısal sonucu Halal Innovation → Islamic Economic Implementation yoludur: β = 0.859, t = 9.969, kaynak p = 0.000, f² = 0.927 ve %95 bootstrap confidence interval 0.669–1.003'tür. Halal Innovation → MSME Sustainability ilişkisi de pozitif ve anlamlıdır: β = 0.251, t = 2.366, p = 0.018, f² = 0.062, %95 CI = 0.072–0.504. Buna karşılık Digital Marketing Strategy'nin MSME Sustainability üzerindeki exact doğrudan katsayısı β = −0.037 ve p = 0.610 olduğundan anlamlı değildir.

Islamic Economic Implementation → MSME Sustainability yolu β = 0.140 ve p = 0.083 ile %5 düzeyinde anlamlı değildir. Kaynak buna rağmen Halal Innovation ile sustainability arasındaki ilişkide IEI için “limited, marginal complementary mediation” ifadesini kullanmaktadır. Ancak indirect effect'e ait exact bootstrap katsayısı, p-değeri ve güven aralığı yayımlanan sonuç tablosunda ayrıca verilmediği için bu aracılık etkisinin nicel gücü Table 6'dan bağımsız biçimde yeniden doğrulanamaz.

SDGs Orientation'ın MSME Sustainability üzerindeki doğrudan main effect'i β = 0.529 ve p = 0.000 ile anlamlıdır. Fakat çalışmanın asıl moderation sorusu açısından iki interaction term anlamlı değildir: SDGs × DMS → MSME için β = −0.081, p = 0.390; SDGs × HI → MSME için β = 0.023, p = 0.747. Dolayısıyla bu örneklemde SDGs Orientation'ın dijital pazarlama veya halal innovation ile sustainability arasındaki ilişkinin gücünü istatistiksel olarak değiştirdiği gösterilmemiştir.

Çalışma kesitseldir, bütün değişkenler ağırlıklı olarak aynı respondentların self-reported Likert değerlendirmelerine dayanmaktadır ve örneklem purposive sampling ile yalnız Central Java'daki altı bölgeden seçilmiştir. Bu nedenle PLS-SEM path coefficients nedensel deney sonuçları olarak yorumlanmamalı ve bütün halal MSME popülasyonuna otomatik olarak genellenmemelidir.

Araştırmanın temel problemi nedir?

Halal MSME'lerin sürdürülebilirliği yalnız ürünlerin halal standartlarına uygun olmasına bağlı değildir. İşletmelerin müşteriye ulaşabilmesi, rekabetçi ürünler geliştirebilmesi, etik işletme ilkelerini günlük yönetime aktarabilmesi ve ekonomik, sosyal ve çevresel sürdürülebilirlik hedefleriyle ilişki kurabilmesi de önem taşımaktadır.

Kaynak özellikle dört araştırma boşluğunu bir araya getirmektedir. Birincisi, digital marketing çalışmalarının önemli bölümü kısa dönemli satış veya customer engagement sonuçlarına odaklanmıştır. İkincisi, halal innovation çoğu araştırmada tüketici satın alma niyeti ve marka davranışı düzeyinde ele alınmıştır. Üçüncüsü, Islamic economics çoğunlukla normatif/etik bir çerçeve olarak tartışılmış ve ampirik mediator construct olarak daha az test edilmiştir. Dördüncüsü, SDGs Orientation'ın strategic practices ile MSME sustainability arasındaki ilişkileri gerçekten güçlendirip güçlendirmediğine ilişkin moderation kanıtı sınırlıdır.

Çalışmanın üç temel özgünlük iddiası

1. Islamic Economic Implementation'ı yalnız normatif ilke değil, ölçülebilir bir mediating construct olarak modele dahil etmek.
2. Digital Marketing Strategy ve Halal Innovation'ın kısa dönem performans yerine uzun dönem MSME Sustainability ile ilişkisini incelemek.
3. SDGs Orientation'ı halal MSME bağlamında bir boundary condition/moderator olarak sınamak.

Halal MSME Sustainability ne anlama geliyor?

Kaynakta MSME Sustainability, işletmenin uzun dönemli faaliyet performansını ekonomik dayanıklılık, sosyal katkı ve çevresel sorumluluk üzerinden sürdürebilme kapasitesini temsil eden latent construct olarak tanımlanmaktadır.

Bu tanım yalnız finansal kârı kapsamaz. Kaynak ölçümünde:

• economic resilience,
• social contribution,
• environmental responsibility

boyutları birlikte ele alınmaktadır.

Digital Marketing Strategy (DMS) nasıl tanımlandı?

Digital Marketing Strategy, MSME'nin ürünlerini tanıtmak, müşterilerle etkileşim kurmak ve pazar erişimini genişletmek amacıyla digital platforms ve online tools kullanma düzeyini temsil etmektedir.

Kaynak Table 1'de DMS göstergelerini şu şekilde verir:

• social media utilization,
• e-commerce platform adoption,
• online advertising,
• customer engagement,
• platform diversification.

Halal Innovation (HI) nedir?

Halal Innovation, işletmenin halal ve tayyib ilkeleriyle uyumlu ürün, süreç, paketleme ve ürün özelliklerini geliştirme veya iyileştirme yeteneğini temsil etmektedir.

Kaynak Table 1'de şu göstergeleri kullanmaktadır:

• product diversification,
• eco-friendly packaging,
• halal traceability,
• branding innovation,
• product quality enhancement.

Buradaki “innovation” yalnız tamamen yeni teknolojik ürün anlamına gelmez. Araştırmanın saha sonuçlarında yeni ürün çeşidi, kalite iyileştirmesi, dijital tanıtım, packaging değişiklikleri ve traceability gibi daha incremental yenilikler de bu yapı içinde değerlendirilmektedir.

Islamic Economic Implementation (IEI) nasıl ölçüldü?

Islamic Economic Implementation, halal sertifikasyonunun ötesinde işletmenin günlük faaliyetlerinde Islamic ethical principles uygulama düzeyi olarak tanımlanmaktadır.

Kaynak göstergeleri:

• fairness / ʿadl,
• transparency,
• trust / amanah,
• social responsibility,
• accountability.

Kaynak giriş bölümünde ayrıca maslahah ve riba/exploitation yasağı gibi Islamic moral-economy ilkelerini teorik arka plan içinde tartışmaktadır. Ancak Table 1'deki ölçüm göstergeleri yukarıdaki beş boyutla sınırlıdır.

SDGs Orientation nedir?

SDGs Orientation, işletmenin faaliyetlerini ekonomik, sosyal ve çevresel sürdürülebilir kalkınma ilkeleriyle ne ölçüde ilişkilendirdiğini temsil etmektedir.

Kaynak göstergeleri:

• sustainable production,
• responsible consumption,
• community welfare,
• environmental awareness,
• social responsibility.

PLS-SEM Nedir ve Bu Çalışmada Neden Kullanıldı?

PLS-SEM, latent constructlar arasındaki karmaşık doğrudan, mediation ve moderation ilişkilerini varyans-temelli olarak tahmin eden bir yapısal eşitlik modelleme yöntemidir; bu çalışmada Digital Marketing Strategy, Halal Innovation, Islamic Economic Implementation, SDGs Orientation ve MSME Sustainability gibi gözlenemeyen yapıları göstergeleri üzerinden modellemek ve explained variance odaklı bir yapısal model değerlendirmek için SmartPLS 4 kullanılmıştır.

Latent construct ne demektir?

Latent construct doğrudan tek ölçüm cihazıyla gözlenmeyen, birden fazla gözlenen indicator üzerinden temsil edilen teorik yapıdır. Örneğin “MSME Sustainability” tek bir fiziksel sayı değildir; economic resilience, social contribution ve environmental responsibility gibi göstergeler kullanılarak ölçülmeye çalışılmaktadır.

PLS-SEM'de iki temel katman

Measurement model, indicatorların latent constructları ne kadar güvenilir ve geçerli temsil ettiğini değerlendirir.

Structural model, latent constructların birbirleriyle kurulan hipotezsel yollarını değerlendirir.

Kaynak measurement model için convergent validity, discriminant validity ve composite reliability değerlendirildiğini söylemektedir. Ancak bu ölçütlerin exact numerical sonuçlarını gösteren bir tablo yayımlanmamıştır.

Structural model tarafında ise path coefficients, R², f² ve Q² incelendiği belirtilmektedir. Path coefficients, f² ve R² yayımlanmış; Q²'nin exact sonucu yayımlanmamıştır.

Örneklem büyüklüğü nasıl gerekçelendirildi?

Kaynak önce PLS-SEM literatüründeki “10-times rule” yaklaşımına atıf yapmaktadır.

Daha sonra G*Power 3.1 ile formal power analysis yapılmıştır:

• effect size: \(f^2=0.15\),
• significance level: \(\alpha=0.05\),
• statistical power: 0.80,
• en karmaşık endogenous construct için kabul edilen maksimum predictor: 3,
• minimum required sample: 77,
• actual valid sample: 160.

Kaynak bu nedenle 160 respondentın medium structural effects'i saptamak için yeterli olduğunu belirtmektedir.

Ancak yayımlanan Table 6'da MSME Sustainability üzerinde DMS, HI, IEI, SDGs ve iki interaction term raporlandığından nihai modelde üçten fazla yapısal terim bulunmaktadır. G*Power hesabındaki “maximum three predictors” varsayımının nihai structural specification ile nasıl eşleştirildiği kaynakta açıklanmamaktadır.

Veri nasıl toplandı?

Questionnaire hem offline hem de Google Forms üzerinden online uygulanmıştır. Offline uygulamaya kısa görüşmeler de eşlik etmiştir.

Ölçek:

\[ 1=\text{Strongly disagree} \quad \ldots \quad 5=\text{Strongly agree} \]

şeklinde beşli Likert yapısındadır.

Kaynak, questionnaire items'ın önceki validated scales'tan uyarlandığını ve halal MSME bağlamına adapte edildiğini belirtmektedir.

30 kişilik pilot test ne işe yaradı?

Ana veri toplama öncesinde 30 respondentla pilot test gerçekleştirilmiştir. Kaynak bunun validity ve reliability sağlamak amacıyla yapıldığını belirtmektedir.

Ancak pilot testin exact item statistics, pilot reliability katsayıları veya pilot katılımcılarının final 160 respondent içinde bulunup bulunmadığı ayrıca raporlanmamıştır.

Data screening nasıl yapıldı?

Kaynak yalnız tam doldurulmuş questionnaire'ları analize dahil ettiği için missing response bulunmadığını belirtmektedir.

Outlier değerlendirmesinde:

• standardized residual values,
• Mahalanobis distance criteria

kullanılmış ve extreme multivariate outlier bulunmadığı raporlanmıştır.

PLS-SEM'in multivariate normality varsayımını zorunlu tutmadığı belirtilmiş; normality formal prerequisite yapılmamakla birlikte skewness ve kurtosis değerlerinin acceptable ranges içinde olduğu ifade edilmiştir. Exact skewness/kurtosis tablosu yayımlanmamıştır.

Common method bias nasıl kontrol edildi?

Kaynak Kock yaklaşımına dayalı full collinearity VIF kullanmıştır.

Kaynağın kullandığı karar sınırı:

\[ VIF < 3.3 \]

şeklindedir.

Kaynak bütün raporlanan VIF değerlerinin 3.3'ün altında olduğunu ve bu nedenle critical common method bias bulunmasının olası görülmediğini belirtmektedir.

Item adlarının bazı construct adlarından farklı olması ve Digital 3–4, SDGs 3 veya Syariah 3 gibi sıra numaralarının tabloda görünmemesi dikkat çekmektedir. Kaynak bu eksik sıra numaralarının measurement-model item elimination sonucu olup olmadığını açıklamamaktadır.

Mediation ile Moderation Arasındaki Fark Nedir?

Mediation, bir bağımsız değişkenin sonuçla ilişkisinin aradaki başka bir construct üzerinden taşınıp taşınmadığını incelerken moderation, bağımsız değişken ile sonuç arasındaki ilişkinin gücünün veya yönünün üçüncü bir değişkenin düzeyine göre değişip değişmediğini test eder; bu çalışmada IEI mediator, SDGs Orientation ise moderator olarak modellenmiştir.

Bu çalışmadaki mediation yapısı

Kaynak iki mediation zincirini kavramsal olarak incelemektedir:

\[ DMS \rightarrow IEI \rightarrow MSME\ Sustainability \]

ve

\[ HI \rightarrow IEI \rightarrow MSME\ Sustainability \]

Kaynak mediation analizinin bootstrap indirect effect üzerinden yapıldığını ve dolaylı etkinin genel mantığını:

\[ Indirect\ Effect = a\times b \]

şeklinde değerlendirdiğini belirtmektedir.

Burada \(a\), predictor → mediator yolu; \(b\), mediator → outcome yoludur.

Önemli sınır şudur: kaynak Table 6 doğrudan path coefficients verir fakat actual \(a\times b\) indirect coefficient, indirect bootstrap t-value, p-value veya bias-corrected confidence interval tablosunu yayımlamamaktadır.

Bu çalışmadaki moderation yapısı

Moderation için SmartPLS product-indicator approach kullanılmıştır. Kaynak standardized predictor indicators ile moderator indicators'ın çarpımından interaction terms üretildiğini belirtmektedir.

Çalışmanın bulgusu değil, yöntemin kavramsal gösterimi:

\[ Y = \beta_0 +\beta_1X +\beta_2M +\beta_3(X\times M) +\varepsilon \]

Burada \(X\) predictor, \(M\) moderator olan SDGs Orientation, \(X\times M\) interaction term ve \(\beta_3\) moderation etkisini temsil eder.

Interaction coefficient anlamlıysa predictor ile outcome arasındaki ilişkinin moderator düzeyine göre değiştiğine ilişkin ampirik kanıt elde edilir. Bu çalışmada iki interaction coefficient da anlamlı değildir.

Altı bölgedeki örneklem dağılımı

Kaynak yöntem bölümünde katılım şartlarından birini “digital marketing kullanmış olmak” diye vermektedir. Bu nedenle Kebumen'deki %97 değeri inclusion criterion ile tam örtüşmemektedir. Kaynak bu farkı açıklamamaktadır.

Benzer biçimde sonuç metni halal certification prevalence'ın bölgeler arasında farklı olduğunu ve bazı bölgelerde respondentların yarısından veya üçte birinden azının certification sahibi olduğunu söylemektedir. Ancak yöntem population ve örneklemi halal-certified MSMEs olarak tanımlar; ayrıca yayımlanan Table 3'te certification sütunu görünmemektedir. Bu nedenle certification oranı için kaynakta exact bölgesel değerler üretilemez.

Dijital platformların kullanım oranları

WhatsApp en yaygın platformdur. Kaynak bunu düşük maliyet, kullanım kolaylığı, müşteri iletişimi ve yerel güven ilişkileriyle açıklamaktadır.

Instagram ürünlerin görsel sunumu; TikTok algorithm-driven discovery ve kısa video; Facebook yerel topluluklarla bağlantı; YouTube ise henüz sınırlı kullanılan uzun biçimli içerik fırsatı bağlamında tartışılmaktadır.

Kaynak Shopee, Tokopedia ve Lazada gibi formal e-commerce marketplaces'ın daha düşük adoption gösterdiğini söylemektedir ancak Table 4 bu platformlara ait exact yüzdeleri yayımlamamaktadır.

Dijital pazarlama sonucunu doğru okumak

Platform adoption'ın yüksek olması, DMS'nin sustainability üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir direct path ürettiği anlamına gelmemektedir.

Table 6 exact sonucu:

\[ \beta_{DMS\rightarrow MSME}=-0.037,\qquad p=0.610 \]

şeklindedir.

Bu ilişki istatistiksel olarak anlamlı değildir ve %95 CI = −0.189 ile 0.102 arasında sıfırı içermektedir.

Dolayısıyla “WhatsApp çok kullanılıyor, o halde dijital pazarlama sürdürülebilirliği artırdığı kanıtlandı” biçimindeki çıkarım çalışma tarafından desteklenmez.

Halal Innovation uygulamalarının yaygınlığı

Bu yüzdeler toplamda %100'e ulaşmamaktadır. Bu nedenle tabloyu birbirini dışlayan ve bütün örneklemi kategorilere bölen bir dağılım olarak yorumlamak uygun değildir. Kaynak bunu innovation themes prevalence olarak sunmaktadır.

En sık bildirilen tema %22 ile new product development'tır. Traceability %4, environmentally friendly practice %2 düzeyindedir. Kaynak bu düşük oranları systemic halal innovation'ın henüz erken aşamada olduğunun göstergesi olarak tartışmaktadır.

Traceability ne anlama geliyor?

Halal traceability, ürünün halal statüsü, üretim süreci veya sertifikasyon bilgisinin supply chain boyunca daha şeffaf biçimde izlenebilmesine yönelik uygulamalardır. Kaynak QR code veya halal certificate ile bağlantılı barcode sistemlerini örnek göstermektedir.

Araştırma bu teknolojilerin finansal getirisini ayrı bir deneyle ölçmemektedir. Traceability bu çalışmada Halal Innovation yapısının bir göstergesi ve saha uygulama temasıdır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Yöntemin teknik özeti

Kaynak Table 6: Path coefficients

Kaynak p = 0.000 biçiminde raporlama yapmaktadır. Bu tablo değeri aynen korunmuştur; sıfır olasılık olduğu anlamına gelen yeni bir yorum yapılmamaktadır.

Halal Innovation → Islamic Economic Implementation

Bu yol çalışmanın en büyük standardized path coefficient'ına sahiptir:

\[ \beta=0.859,\qquad t=9.969,\qquad p=0.000 \]

%95 bias-corrected bootstrap confidence interval:

\[ 0.669 \; \text{ile} \; 1.003 \]

arasındadır ve sıfırı içermez.

Kaynak bu sonucu Halal Innovation düzeyi yükseldikçe işletmenin fairness, transparency, amanah, social responsibility ve accountability gibi Islamic Economic Implementation boyutlarında daha yüksek değerlendirmeler göstermesiyle ilişkilendirmektedir.

Bunun bir cross-sectional survey ilişkisi olduğu unutulmamalıdır. Katsayı, innovation'ın etik davranışı deneysel olarak “yarattığını” tek başına kanıtlamaz.

Halal Innovation → MSME Sustainability

Doğrudan yol:

\[ \beta=0.251,\qquad t=2.366,\qquad p=0.018 \]

ve %95 CI:

\[ 0.072 \; \text{ile} \; 0.504 \]

olarak verilmiştir.

Kaynak bunu halal innovation'ın uzun dönem işletme sustainability yapısıyla pozitif ve anlamlı ilişkisi olarak yorumlamaktadır.

Burada “sustainability”, işletmenin gerçek finansal kayıtlarından oluşturulmuş tek objektif bilanço metriği değildir; respondentların Likert-scale cevaplarından ölçülen economic resilience, social contribution ve environmental responsibility yapısıdır.

Digital Marketing Strategy → MSME Sustainability

Table 6:

\[ \beta=-0.037,\qquad p=0.610 \]

raporlamaktadır.

%95 CI −0.189 ile 0.102 arasındadır ve sıfırı içerir.

Dolayısıyla direct relationship anlamlı değildir.

Kaynak abstract ve conclusion bu ilişkiyi “positive but statistically insignificant” olarak tanımlarken exact Table 6 katsayısı negatiftir. Verianla için exact numerical source-of-truth olarak Table 6 katsayısı korunmaktadır.

Bu fark temel bilimsel mesajı değiştirmez: direct DMS → MSME Sustainability etkisi istatistiksel olarak desteklenmemiştir.

Digital Marketing Strategy → Islamic Economic Implementation

\[ \beta=-0.104,\qquad p=0.200 \]

sonucu nedeniyle anlamlı direct relationship gösterilmemiştir.

Bu sonuç, daha yoğun digital marketing kullanan işletmelerin otomatik olarak daha yüksek Islamic Economic Implementation gösterdiği hipotezini bu örneklemde desteklememektedir.

Islamic Economic Implementation → MSME Sustainability

\[ \beta=0.140,\qquad p=0.083 \]

olduğundan yol pozitif işaretlidir ancak %5 significance threshold altında anlamlı değildir.

Confidence interval −0.012 ile 0.309 arasında olup sıfırı içermektedir.

Dolayısıyla Islamic principles'ın işletme sürdürülebilirliği açısından teorik önemi ile bu çalışmadaki independent direct statistical evidence aynı şey değildir.

İslami Ekonominin Aracılık Etkisi Gerçekten Kanıtlandı mı?

Digital Marketing Strategy için anlamlı bir IEI aracılığı raporlanmamış, Halal Innovation için ise kaynak “marginal complementary mediation” ifadesini kullanmıştır; ancak yayımlanan sonuçlarda indirect-effect bootstrap katsayısı, t-değeri, p-değeri ve confidence interval verilmediğinden Halal Innovation → IEI → Sustainability dolaylı yolunun exact istatistiksel gücü yayımlanmış tablodan bağımsız biçimde doğrulanamamaktadır.

Mediation analizi yalnız mediator yolunun varlığına bakılarak değerlendirilmemelidir. Kaynağın kendi yöntem açıklamasına göre indirect effect \(a\times b\) bootstrap confidence interval üzerinden sınanmalıdır.

Halal Innovation → IEI doğrudan yolu güçlü ve anlamlıdır; IEI → MSME Sustainability doğrudan yolu ise p = 0.083'tür. Buna rağmen indirect effect bootstrap dağılımı teorik olarak ayrı değerlendirilmiş olabilir. Ancak bu dağılımın exact sonucu makalede tablo halinde bulunmadığından Verianla “dolaylı etkinin p-değeri şudur” şeklinde sayı üretmez.

SDGs Orientation'ın Moderatör Rolü Desteklendi mi?

Hayır; SDGs Orientation'ın MSME Sustainability ile doğrudan main effect'i anlamlı olsa da SDGs × Digital Marketing Strategy ve SDGs × Halal Innovation interaction terms'ın p-değerleri sırasıyla 0.390 ve 0.747 olduğundan çalışmanın moderation hipotezleri ampirik olarak desteklenmemiştir.

SDGs direct effect ile moderation aynı şey değildir

SDGs → MSME Sustainability:

\[ \beta=0.529,\qquad p=0.000 \]

olarak pozitif ve anlamlıdır.

Bu, yüksek SDGs Orientation ile yüksek MSME Sustainability arasında model içinde doğrudan ilişki bulunduğunu gösterir.

Ancak moderation için gereken asıl katsayılar interaction terms'dır.

SDGs × DMS:

\[ \beta=-0.081,\qquad p=0.390 \]

SDGs × HI:

\[ \beta=0.023,\qquad p=0.747 \]

olduğundan ikisi de anlamlı değildir.

Bu nedenle “SDG yönelimi sürdürülebilirlikle ilişkili” ile “SDG yönelimi innovation veya digital marketing etkisini güçlendiriyor” ifadeleri aynı bilimsel iddia değildir. Birincisi Table 6 tarafından desteklenirken ikincisi desteklenmemektedir.

R² ve f² Değerleri Bu Çalışmada Ne Anlama Geliyor?

R², endogenous constructtaki varyansın model tarafından açıklanan bölümünü gösterirken f² belirli bir predictor'ın ilgili endogenous constructa yaptığı incremental contribution'ın değerlendirilmesinde kullanılan effect-size ölçüsüdür; kaynak IEI için R² = 0.35 ve MSME Sustainability için R² = 0.42 raporlamakta, ancak Q² değerlerini yayımlamamaktadır.

Kaynak bu değerleri behavioral constructs içeren model açısından “moderate explanatory power” olarak yorumlamaktadır.

R² = 0.42, MSME Sustainability yapısındaki varyansın model içindeki predictor setiyle belirli ölçüde açıklanabildiğini ifade eder; bu değer “işletme sürdürülebilirliğinin %42'sinin gerçek dünyada kesin nedeni bu faktörlerdir” şeklinde nedensel yorumlanmamalıdır.

Figure 2'de IEI ve MSME Sustainability node'larının içinde sırasıyla 0.619 ve 0.793 sayıları görünmektedir. Şekil bu değerlerin hangi SmartPLS metriği olduğunu açıkça yazmamaktadır. Table 7 açık biçimde R² başlığı taşıdığı için R² aktarımında 0.35 ve 0.42 değerleri kullanılmaktadır.

f² sonuçları

Table 6'daki f² değerleri:

• DMS → IEI: 0.014
• DMS → MSME: 0.003
• HI → IEI: 0.927
• HI → MSME: 0.062
• IEI → MSME: 0.030
• SDGs → MSME: 0.310
• SDGs × DMS → MSME: 0.013
• SDGs × HI → MSME: 0.002

Kaynak anlatımı innovation'ı modelin primary explanatory driver'ı olarak öne çıkarmakta ve digital marketing ile interaction terms'ın practical contribution'ını zayıf olarak değerlendirmektedir.

Reduced/parsimony model

Kaynak iki anlamsız interaction term kaldırılarak ayrıca reduced structural model tahmin edildiğini belirtmektedir.

Kaynağa göre reduced model sonrasında IEI ve MSME Sustainability R² değerleri substantively stable kalmıştır. Ancak reduced modelin exact yeni R² sayıları, yeni path coefficients veya ayrı model tablosu yayımlanmamıştır.

Dolayısıyla Verianla yalnız “kaynak R² değerlerinin önemli ölçüde değişmediğini bildiriyor” sonucunu aktarabilir; reduced model için yeni sayı üretilemez.

Bu Çalışma Dijital Pazarlamanın Sürdürülebilirliği Artırdığını Kanıtlıyor mu?

Hayır; digital platform kullanımı örneklemde çok yaygın olsa da DMS → MSME Sustainability direct path'i β = −0.037 ve p = 0.610 ile anlamlı değildir, çalışma kesitseldir ve self-reported survey verisine dayandığından dijital pazarlamanın işletme sürdürülebilirliğini nedensel olarak artırdığı sonucu bu araştırmadan çıkarılamaz.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Halal Innovation → Islamic Economic Implementation yolu pozitif ve anlamlıdır.
• Halal Innovation → MSME Sustainability yolu pozitif ve anlamlıdır.
• SDGs Orientation → MSME Sustainability main effect'i pozitif ve anlamlıdır.
• Digital Marketing Strategy → Islamic Economic Implementation direct path'i anlamlı değildir.
• Digital Marketing Strategy → MSME Sustainability direct path'i anlamlı değildir.
• IEI → MSME Sustainability direct path'i %5 düzeyinde anlamlı değildir.
• SDGs × DMS moderation interaction anlamlı değildir.
• SDGs × HI moderation interaction anlamlı değildir.
• Kaynak Halal Innovation'ın modelin merkezi açıklayıcı unsuru olduğu yorumunu yapmaktadır.
• Örneklemde WhatsApp en yaygın raporlanan dijital platformdur.
• New Product Development, Table 5'te en yüksek prevalence gösteren halal-innovation temasıdır.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• Dijital pazarlamanın sustainability üzerinde anlamlı direct effect oluşturduğu gösterilmemiştir.
• SDGs Orientation'ın DMS veya HI etkisini anlamlı biçimde güçlendirdiği gösterilmemiştir.
• IEI'nin MSME Sustainability üzerinde bağımsız %5 düzeyinde anlamlı direct effect'i bulunmamaktadır.
• Halal Innovation → IEI → Sustainability indirect effect'inin exact p-değeri ve confidence interval'ı yayımlanmamıştır.
• PLS-SEM katsayıları randomize deneysel nedensellik kanıtı değildir.
• Platform kullanım yüzdeleri platformların sustainability üzerinde neden olduğu etki büyüklükleri değildir.
• Traceability veya environmentally friendly packaging'in belirli finansal getiri yarattığı ayrıca ölçülmemiştir.
• R² değerleri gerçek dünyadaki nedenlerin yüzdesi değildir.
• Çalışma bütün Endonezya halal MSME'lerini temsil eden probability sample değildir.

Çalışmanın temel güçlü yönleri

Çalışma digital strategy, innovation, Islamic economic principles ve SDG orientation'ı tek structural framework içinde birleştirmektedir.

Doğrudan yolların yanında mediation ve moderation mekanizmalarını da sınamaktadır.

Sample-size justification için yalnız basit heuristic kullanmakla kalmayıp G*Power analizi sunmaktadır.

Bootstrapping 5.000 resample ile gerçekleştirilmiş ve Table 6'da standardized path coefficient, t-value, p-value, f² ve bias-corrected confidence interval birlikte raporlanmıştır.

Common-method-bias için ayrıca full-collinearity VIF değerlendirmesi yapılmıştır.

Çalışmanın temel sınırlılıkları

Cross-sectional design: Veriler tek zaman kesitinde toplanmıştır. Kaynak bunun causal inference'ı sınırladığını ve dynamic capabilities'ın zaman içindeki gelişimini yakalayamadığını açıkça belirtmektedir.

Coğrafi/genellenebilirlik sınırı: Örneklem Central Java'daki altı bölgenin halal MSME'leriyle sınırlıdır.

Purposive sampling: Örneklem random probability sample değildir.

Self-reported data: Değişkenler respondent algılarına dayanmaktadır. Kaynak common-method-variance için procedural ve VIF kontrolleri kullansa da perceptual bias tamamen dışlanamaz.

Measurement-model raporlama boşluğu: Kaynak convergent validity, discriminant validity ve composite reliability değerlendirdiğini söyler fakat bunların exact numerical sonuçlarını yayımlamaz.

Q² raporlama boşluğu: Q² incelendiği belirtilir fakat exact predictive-relevance sonucu yayımlanmamıştır.

Mediation raporlama boşluğu: “Marginal complementary mediation” ifadesi kullanılmasına rağmen indirect effect'in bootstrap coefficient/p/CI tablosu bulunmamaktadır.

Örneklem kriteri ve sonuç profili farkı: Bütün respondentların halal-certified ve digital-marketing user olması gerektiği belirtilirken sonuç metni certification prevalence'ın düşük olabileceğini ve Kebumen için digital marketing kullanımının %97 olduğunu bildirmektedir.

Power-analysis predictor sayısı: G*Power hesaplamasında en fazla üç predictor kabul edilirken nihai MSME structural equation daha fazla incoming term raporlamaktadır.

DMS işaret farkı: Abstract/conclusion DMS'nin direct relationship'ını “positive but insignificant” diye tanımlarken Table 6 exact beta −0.037'dir.

Table numbering: Path coefficients tablosunun başlığı Table 6 iken hemen altındaki anlatı “Table 5 presents…” ifadesini kullanmaktadır. Verianla tabloyu yayımlanan başlığıyla Table 6 olarak takip etmektedir.

Figure 2 metrik belirsizliği: SmartPLS inner-model görüntüsündeki 0.619 ve 0.793 node değerlerinin hangi metriği temsil ettiği figure caption'da belirtilmemektedir; bunlar Table 7'deki R² = 0.35 ve 0.42 ile karıştırılmamalıdır.

Kaynağın politika ve uygulama çıkarımları

Kaynak sonuçları innovation support politikalarının yalnız kozmetik packaging değişiklikleriyle sınırlı kalmaması gerektiği yönünde yorumlamaktadır.

Özellikle:

• eco-friendly materials'a daha düşük maliyetle erişim,
• halal traceability tools,
• sustainable design training,
• digital content creation,
• storytelling,
• digital analytics,
• daha stratejik e-commerce kullanım kapasitesi

önerilmektedir.

Bu öneriler ayrı policy experiment'larıyla test edilmiş müdahale sonuçları değildir; yazarların structural findings ve saha gözlemlerinden geliştirdiği uygulama çıkarımlarıdır.

Gelecek araştırmalar

Kaynak longitudinal research design önererek digital capabilities ve halal innovation'ın işletme olgunluğu boyunca zaman içinde nasıl geliştiğinin izlenmesini önermektedir.

Ayrıca birden fazla bölge veya ülkeyi kapsayan comparative studies ile genellenebilirliğin geliştirilmesi önerilmektedir.

Islamic Economic Implementation ve SDGs Orientation ölçümlerinin objective sustainability indicators ve mixed-method approaches ile zenginleştirilmesi de gelecek araştırma önerileri arasındadır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Halal MSME Sustainability: Digital Marketing, Innovation, and Islamic Economics Synergy.

Yazarlar: Hendro Sukoco, Ade Yuliana, Sinta Anggraeni, Melli Andini.

Yazar sırası: Kaynak PDF ve resmî dergi kaydındaki sıra korunmuştur.

Eş katkı: Kaynak PDF'de eş birinci yazarlık veya eş katkı beyanı bulunmamaktadır.

Sorumlu yazar: Hendro Sukoco.

Kurum: Universitas Nahdlatul Ulama Purwokerto.

Dergi: Economics Development Analysis Journal.

Yayımlayıcı: Department of Economic Development, Faculty of Economics, Universitas Negeri Semarang ve Asosiasi Pendidikan Ekonomi LPTK yayımlayıcı yapısı.

Cilt / sayı: Volume 14, Number 4.

Sayı yılı: 2025.

Sayfalar: 574–587.

Article ID: 34455.

DOI: 10.15294/edaj.v14i4.34455.

PDF makale geçmişi: Received October 2025; Accepted January 2026; “Pusblished April 2026”.

Resmî çevrimiçi yayın tarihi: 19 Şubat 2026. PDF'deki April 2026 bilgisiyle fark vardır.

Kaynak türü: Nicel, cross-sectional survey ve PLS-SEM araştırma makalesi.

Hakemlik: Derginin resmî politikası double-blind peer review sürecini belirtmektedir.

Preprint durumu: Kaynak PDF ve resmî dergi sayfasında ayrı preprint sürümü belirtilmemektedir.

Lisans: Kaynak PDF'de makaleye özgü açık Creative Commons satırı görünmemektedir. Derginin eski resmî copyright politikası Creative Commons Attribution 3.0 lisansını belirtmektedir; bu bilgi journal-level policy olarak değerlendirilmelidir.

Finansman: Kaynak PDF'de ayrı funding statement bulunmamaktadır.

Çıkar çatışması: Kaynak PDF'de ayrı conflict-of-interest beyanı bulunmamaktadır.

Veri erişilebilirliği: Kaynak PDF'de ayrı Data Availability bölümü veya public raw-data repository belirtilmemektedir.

CRediT / yazar katkıları: Kaynak PDF'de ayrı CRediT veya author-contribution bölümü bulunmamaktadır.

Etik / katılımcı koruması: Kaynak voluntary participation, anonymity ve confidentiality uygulandığını ve respondentların questionnaire öncesinde informed consent verdiğini açıkça belirtmektedir. Ayrı bir institutional ethics committee/approval number raporlanmamıştır.

Coğrafi kapsam: Banjarnegara, Purbalingga, Banyumas, Cilacap, Kebumen ve Brebes; Central Java, Indonesia.

Population: Kaynağa göre halal-certified MSMEs.

Örneklem: 160 valid responses.

Örnekleme yöntemi: Purposive sampling.

Inclusion criteria: Owner/manager olmak; halal-certified MSME işletmek; en az bir yıl faaliyet göstermek; işletmenin tanıtımında digital marketing kullanmış olmak.

Pilot: 30 respondent.

Questionnaire: Five-point Likert scale; offline + short interview ve Google Forms online uygulama.

Power analysis: G*Power 3.1; f² = 0.15, α = 0.05, power = 0.80, maximum three predictors; minimum required sample = 77.

Analiz yazılımı: SmartPLS version 4.

PLS-SEM: Measurement model ve structural model aşamaları.

Bootstrap: 5.000 resamples.

Outlier: Standardized residual values ve Mahalanobis distance; kaynak extreme multivariate outlier raporlamamaktadır.

Normality: PLS-SEM için strict prerequisite olarak uygulanmamış; kaynak skewness/kurtosis acceptable ranges içinde olduğunu belirtmiştir ancak exact değerleri yayımlamamıştır.

Common method bias: Full-collinearity VIF; source threshold 3.3. Raporlanan değerlerin tamamı bu sınırın altındadır.

Measurement-model sınırı: Convergent validity, discriminant validity ve composite reliability test edildiği belirtilmekte, fakat exact outer-loading/AVE/reliability/discriminant-validity sonuçları yayımlanmamaktadır.

Structural-model ölçütleri: Path coefficients, R², f² ve kaynak ifadesine göre Q². Q² actual value yayımlanmamıştır.

DMS → IEI: β = −0.104; t = 1.281; p = 0.200; f² = 0.014; 95% CI = −0.258–0.058.

DMS → MSME: β = −0.037; t = 0.511; p = 0.610; f² = 0.003; 95% CI = −0.189–0.102.

HI → IEI: β = 0.859; t = 9.969; p = 0.000; f² = 0.927; 95% CI = 0.669–1.003.

HI → MSME: β = 0.251; t = 2.366; p = 0.018; f² = 0.062; 95% CI = 0.072–0.504.

IEI → MSME: β = 0.140; t = 1.732; p = 0.083; f² = 0.030; 95% CI = −0.012–0.309.

SDGs → MSME: β = 0.529; t = 5.356; p = 0.000; f² = 0.310; 95% CI = 0.317–0.706.

SDGs × DMS → MSME: β = −0.081; t = 0.859; p = 0.390; f² = 0.013; 95% CI = −0.334–0.038.

SDGs × HI → MSME: β = 0.023; t = 0.323; p = 0.747; f² = 0.002; 95% CI = −0.073–0.219.

Mediation: Kaynak DMS için IEI mediation'ını desteklememekte, HI için “marginal complementary mediation” ifadesini kullanmaktadır. Exact indirect-effect bootstrap coefficient, p-value ve CI yayımlanmamıştır.

Moderation: SDGs × DMS ve SDGs × HI interaction terms anlamlı değildir.

R²: Islamic Economic Implementation = 0.35; MSME Sustainability = 0.42.

Figure 2 notu: SmartPLS inner-model görüntüsünde 0.619 ve 0.793 node değerleri görünür ancak figure caption bu değerlerin metriğini tanımlamaz; Table 7 R² değerleriyle birleştirilmemiştir.

Platform adoption: WhatsApp %66, Instagram %46, TikTok %24, Facebook %23, YouTube %1.

Halal Innovation prevalence: New Product %22, Quality Upgrade %12, Digital Promotion %10, Traceability %4, Packaging %2, Environmentally Friendly %2.

Kaynak-içi DMS işaret farkı: Abstract ve conclusion direct DMS relationship'ını pozitif fakat anlamsız diye anlatırken Table 6 β = −0.037 raporlamaktadır. Exact tablo değeri değiştirilmemiştir.

Sample-profile tutarsızlığı: Inclusion criteria bütün respondentların halal-certified ve digital-marketing user olmasını gerektirirken sonuç metni certification prevalence'ın bölgesel olarak düşük olabildiğini ve Table 3 Kebumen için digital marketing kullanımını %97 bildirmektedir.

Table numbering farkı: Path coefficients tablosu Table 6 olarak basılmıştır; takip eden paragraf bunu “Table 5” olarak anmaktadır.

Temel sınırlılıklar: Cross-sectional design, purposive regional sample, self-reported data, measurement-model sonuçlarının eksik sayısal raporlanması, indirect-effect tablosunun bulunmaması, Q² değerlerinin yayımlanmaması ve bazı source-internal reporting differences.

Nedensellik sınırı: Structural path coefficients istatistiksel ilişkileri gösterir; randomized causal effects değildir.