İmtahanla bağlı narahatlıq, tələbənin imtahandan əvvəl və ya imtahanla əlaqəli prosesdə yaşadığı, düşünmə, xatırlama, qərarvermə və ya performansa təsir göstərə bilən narahatlıq vəziyyətidir. Bu tədqiqat 18–21 yaşlı 40 birinci kurs fizioterapiya tələbəsində dörd həftəlik ayaqüstə yoga duruşları proqramından əvvəl və sonra Westside Test Anxiety Scale ilə ölçülən imtahan narahatlığı ballarını müqayisə edən tək qruplu ön-test/son-test müdaxilə tədqiqatıdır. Orta narahatlıq balı 2,8825-dən 2,6575-ə enmişdir; lakin qoşalaşdırılmış seçmə t-testində t=1,175, 39 sərbəstlik dərəcəsi və p=0,247 əldə edildiyinə görə dəyişiklik %5 əhəmiyyətlilik səviyyəsində statistik olaraq əhəmiyyətli deyil. Cohen’s d=0,19 olaraq hesablanmış və mənbə tərəfindən kiçik təsir kimi qiymətləndirilmişdir.

Tədqiqatın ən mühüm şərh məhdudiyyəti rəqəmsal azalmanın birbaşa “yoga narahatlığı sübut olunmuş şəkildə azaltdı” nəticəsinə çevrilə bilməməsidir. Tədqiqatda yoga tətbiq edilməyən paralel nəzarət qrupu yoxdur; iştirakçılar randomizə edilməmişdir və ikinci narahatlıq ölçümü terminal imtahan başa çatdıqdan sonra aparılmışdır. Buna görə müşahidə edilən 0,225 ballıq orta azalma yalnız yoga müdaxiləsinə səbəb-nəticə baxımından aid edilə bilməz.

Mənbə dörd həftəlik müdaxiləni “strukturlaşdırılmış ayaqüstə yoga duruşları proqramı” kimi təsvir edir. Lakin metod bölməsində hansı yoga duruşlarının tətbiq edildiyi, seansların neçə dəqiqə davam etdiyi, həftədə neçə dəfə keçirildiyi, ümumi müdaxilə dozası, təlimçinin xüsusiyyətləri, iştirak faizi və tətbiqə uyğunluq məlumatları verilməmişdir. Buna görə tədqiqatın müdaxilə protokolu mövcud hesabat əsasında ətraflı şəkildə yenidən istehsal edilə bilməz.

Tədqiqatda narahatlıq səviyyəsinin rəqəmsal olaraq azalması müdaxilənin araşdırmağa dəyər ola biləcəyini düşündürən müşahidədir; lakin p=0,247 və Cohen’s d=0,19 birlikdə qiymətləndirildikdə bu nümunədə güclü statistik və ya praktik təsir göstərilməmişdir. Müdaxilənin həqiqi təsirini ayırd etmək üçün daha böyük və müqayisəli tədqiqatlar tələb olunur.

Tədqiqatın əsas problemi

İmtahan dövrü tələbələrin yalnız akademik biliklərini deyil, həm də zaman təzyiqi altında diqqətini, yaddaşını və qərarvermə qabiliyyətini istifadə etməsini tələb edən prosesdir. Mənbə tədqiqat bəzi tələbələrdə imtahanla əlaqəli narahatlığın performansı poza biləcək səviyyəyə çata biləcəyi fikrindən çıxış edir. Tədqiqatçılar dərmansız və tətbiqi nisbətən asan dəstəkləyici yanaşma kimi ayaqüstə yoga duruşlarının imtahan narahatlığı ilə əlaqəli balları azaldıb-azaltmadığını araşdırmışlar.

Tədqiqatın məqsədi yoga fəlsəfəsini və ya ümumi yoga sağlamlığı qiymətləndirməsini aparmaq deyil. Tədqiqatın ölçülən əsas nəticəsi eyni 40 tələbənin Westside Test Anxiety Scale balının müdaxilədən əvvəl və müdaxilədən sonra dəyişməsidir.

İmtahan Narahatlığı Nədir və Bu Tədqiqatda Necə Ölçülmüşdür?

İmtahan narahatlığı imtahanla əlaqəli vəziyyətlərdə yaranan və davranış, idrak və ya bədən əlamətləri ilə birlikdə görünə bilən narahatlıq vəziyyətidir; bu tədqiqatda narahatlıq Westside Test Anxiety Scale-dən əldə edilən rəqəmsal baldan istifadə olunaraq ölçülmüş və eyni şkala eyni tələbələrə müdaxilədən əvvəl və sonra tətbiq edilmişdir. Mənbə şkalanın maddə sayını, ballama alqoritmini, istifadə olunan dil versiyasını və ya kateqoriya hədlərini ətraflı vermədiyi üçün bu xüsusiyyətlər sonradan əlavə edilməmişdir.

Mənbənin imtahan narahatlığı üçün istifadə etdiyi konseptual çərçivə

Məqalənin girişində imtahan narahatlığı iki ümumi başlıqla izah olunur. Pozucu narahatlıq fərdin davranışına və imtahan performansına mənfi təsir göstərə biləcək narahatlıq kimi; asanlaşdırıcı narahatlıq isə performansı pozmayacaq orta və ya normal səviyyəli narahatlıq kimi təqdim edilir.

Mənbə həmçinin vaxtın idarə olunmasında çətinlik, imtahanlar arasında qısa fasilələr, şifahi imtahan narahatlığı, imtahandan əvvəlki gecə boyu çalışma, yetərsiz təkrar və imtahanla bağlı mənfi düşüncələri imtahan narahatlığı ilə əlaqəli ola biləcək amillər arasında sadalayır.

Bu amillər tədqiqatda ayrı-ayrılıqda ölçülmüş müstəqil dəyişənlər deyil. Tədqiqat, məsələn, “vaxtı pis idarə edən tələbələrin narahatlığı bu qədər artdı” tipli analiz aparmır. Bu amillər məqalənin nəzəri arxa planında yer alır.

Yoga və asana anlayışı

Məqalə yoga anlayışını bədən və zehni bir araya gətirən intizam yanaşması çərçivəsində nəzərdən keçirir; asana terminini yoga duruşları üçün istifadə edir. Tədqiqatın mövzusu bütün yoga tətbiqləri deyil, xüsusilə ayaqüstə yoga duruşlarıdır.

Giriş bölməsində Tadasana, Vrksasana, Virabhadrasana, Trikonasana və digər duruşlar müxtəlif potensial faydalarla birlikdə nümunə kimi göstərilir. Bununla belə, metod bölməsi faktiki dörd həftəlik müdaxilədə hansı duruşların tətbiq edildiyini siyahıya almır. Buna görə girişdə adı çəkilən pozaları tədqiqat protokolunun dəqiq məzmunu kimi qiymətləndirmək düzgün deyil.

Mənbənin yoga üçün müzakirə etdiyi mexanizmlərlə bu təcrübədə ölçülənlər eyni deyil

Məqalənin girişində kortizolun azalması, relaksasiya reaksiyası, əhval, serotonin, dopamin və özünüdərk kimi mexanizmlər əvvəlki ədəbiyyata əsaslanan mümkün izahlar kimi müzakirə olunur. Lakin mövcud tədqiqatda kortizol, serotonin, dopamin, ürək dərəcəsi, tənəffüs, avtonom sinir sistemi və ya başqa fizioloji biomarker ölçülməmişdir.

Buna görə tədqiqat “bu tələbələrdə yoga kortizolu azaltdığı üçün narahatlıq azaldı” və ya “serotonin artdığı üçün nəticə dəyişdi” nəticəsini sübut etmir. Ölçülən dəyişən Westside Test Anxiety Scale balıdır.

Westside Test Anxiety Scale bu tədqiqatda hansı rolu daşımışdır?

Westside Test Anxiety Scale tədqiqatın əsas nəticə ölçmə vasitəsidir. Mənbə terminal imtahandan dörd həftə əvvəl bütün iştirakçılara şkalanı tətbiq etmiş və bu ölçümü ön-test kimi qəbul etmişdir. Terminal imtahan tamamlandıqdan sonra eyni şkala yenidən tətbiq edilmiş və bu ikinci ölçüm son-test kimi istifadə olunmuşdur.

Tədqiqatın statistik məntiqi beləliklə eyni fərdin iki fərqli zamandakı ballarını müqayisə etməyə əsaslanır. Bir tələbənin müdaxilədən əvvəlki balı başqa tələbənin müdaxilədən sonrakı balı ilə qoşalaşdırılmamış; hər iştirakçı öz başlanğıc dəyəri ilə müqayisə edilmişdir.

Tək qruplu ön-test/son-test dizaynı nə təmin edir?

Bu dizayn eyni iştirakçıların müdaxilədən əvvəl və sonra ballarını müqayisə etməyə imkan verir. Fərdlərarası başlanğıc fərqlərinin bir hissəsi beləliklə nəzarət altına alınır; çünki statistika birbaşa şəxsin öz balındakı dəyişməyə əsaslanır.

Bununla belə, tək qruplu dizaynın mühüm məhdudiyyəti var. Eyni zaman intervalında baş verən digər hadisələr, imtahana yaxınlaşma və ya imtahanın bitməsi, tələbələrin təbii uyğunlaşması, yuxu rejimi, iş yükü və ya başqa naməlum amillər də balı dəyişə bilər. Yoga tətbiq edilməyən oxşar nəzarət qrupu olmadığından bu alternativ izahları bir-birindən ayırmaq mümkün deyil.

Tədqiqatın ümumi müddəti ilə müdaxilə müddəti eyni deyil

Mənbə material-metod bölməsində tədqiqatın ümumi müddətini 18 ay kimi bildirir. Bununla belə, aktiv yoga müdaxiləsi dörd həftədir. Mənbə 18 aylıq ümumi tədqiqat müddətinin qalan hissəsinin hansı mərhələlərə bölündüyünü ətraflı izah etmir. Buna görə “18 ay yoga edildi” tipli şərh yanlışdır.

Qoşalaşdırılmış Seçmə t-Testi Niyə İstifadə Edilmişdir?

Qoşalaşdırılmış seçmə t-testi eyni 40 tələbədən iki fərqli zamanda alınan Westside Test Anxiety Scale ölçmələrinin orta fərqinin sıfırdan əhəmiyyətli şəkildə fərqli olub-olmadığını qiymətləndirmək üçün istifadə edilmişdir; burada iki ölçmə müstəqil iki tələbə qrupuna deyil, eyni fərdlərə aiddir.

Qoşalaşdırılmış t-testinin riyazi məntiqi

Mənbə t-testinin ümumi riyazi tənliyini yazmır. Aşağıdakı tənlik mənbədəki t=1,175 nəticəsinin necə yarandığını öyrətmək üçün verilən standart qoşalaşdırılmış t-testi izahıdır; yeni tədqiqat nəticəsi deyil.

\[ d_i=X_{\mathrm{önce},i}-X_{\mathrm{sonra},i} \]

Burada \(d_i\), i-ci tələbənin müdaxilədən əvvəlki balı ilə müdaxilədən sonrakı balı arasındakı fərqdir. Əvvəl-sonra istiqamətindən istifadə edildiyi üçün müsbət fərq son-test balının daha aşağı olduğunu ifadə edir.

İştirakçıların orta fərqi:

\[ \bar d=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}d_i \]

Mənbədə:

\[ \bar d = 2{,}8825-2{,}6575=0{,}225 \]

Qoşalaşdırılmış t statistikasının standart forması:

\[ t=\frac{\bar d}{s_d/\sqrt{n}} \]

Burada:

• \(\bar d\): orta əvvəl-sonra fərqi,
• \(s_d\): fərdi fərq ballarının standart sapması,
• \(n\): qoşalaşdırılmış müşahidələrin sayıdır.

Mənbə Cohen’s d hesablamasında \(s_d=1{,}211\) və \(n=40\) dəyərlərini verir. Bu dəyərlər qoşalaşdırılmış t-testi tənliyinə yerləşdirildikdə:

\[ t\approx \frac{0{,}225}{1{,}211/\sqrt{40}} \approx1{,}175 \]

Bu yenidən hesablama mənbədə bildirilən t=1,175 dəyəri ilə uyğundur. Sərbəstlik dərəcəsi qoşalaşdırılmış t-testində \(n-1\) olduğuna görə 40 cüt ölçmə üçün:

\[ df=40-1=39 \]

Mənbə iki quyruqlu p dəyərini 0,247 olaraq bildirir.

Cohen’s d = 0,19 Nə Deməkdir?

Cohen’s d=0,19, bu tədqiqatda müdaxilədən əvvəl və sonra orta bal fərqinin fərdi fərq ballarının standart sapmasına nisbətən kiçik olduğunu göstərən təsir ölçüsüdür; mənbə bu dəyəri kiçik və praktik təsiri məhdud dəyişiklik kimi şərh edir.

Mənbədə verilən Cohen’s d formulu

Tədqiqat qoşalaşdırılmış ölçmələr üçün Cohen’s d dəyərini aşağıdakı şəkildə hesablayır:

\[ d=\frac{M(\mathrm{diff})}{SD(\mathrm{diff})} \]

Formuldakı:

• \(M(\mathrm{diff})\), hər tələbənin əvvəl-sonra fərqlərinin ortasıdır.
• \(SD(\mathrm{diff})\), eyni fərq ballarının standart sapmasıdır.
• \(d\), ölçü vahidi olmayan təsir ölçüsüdür.

Mənbə dəyərləri:

\[ M(\mathrm{diff})=0{,}225 \]

\[ SD(\mathrm{diff})=1{,}211 \]

Beləliklə:

\[ d=\frac{0{,}225}{1{,}211}\approx0{,}19 \]

Bu tənlik yalnız iki ortanın fərqinə baxmır. Fərqin tələbələr arasındakı dəyişmə paylanmasına görə nə qədər böyük olduğunu standartlaşdırır. Beləliklə, “0,225 ballıq azalma” ilə “bu azalmanın dəyişkənliyə nisbətən böyüklüyü” bir-birindən ayrılır.

Statistik əhəmiyyətliliklə təsir ölçüsü eyni şey deyil

p dəyəri müşahidə edilən fərqin sıfır fərq hipotezi altında nə qədər uyğun olduğunu qiymətləndirən inferensial meyardır. Cohen’s d isə fərqin böyüklüyünü standartlaşdırır. Bu tədqiqatda iki ölçü eyni ümumi mənzərəyə işarə edir: p=0,247 statistik əhəmiyyətlilik təmin etmir, d=0,19 isə mənbənin şərhində kiçik praktik təsirə uyğun gəlir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İştirakçılar və tədqiqat mühiti

Tədqiqat mənbəsində yer “Thane, Mumbai, Maharashtra, India” kimi göstərilir. Ümumilikdə 40 birinci kurs fizioterapiya tələbəsi tədqiqatda iştirak etmişdir. İştirakçıların yaşı 18–21 arasındadır və mənbə həm kişi, həm də qadın tələbələrin daxil edilə bildiyini bildirir. Lakin qadın və kişi sayı ayrıca verilməmişdir.

Müzakirə bölməsində tələbələrin terminal imtahana ilk dəfə girəcək birinci kurs fizioterapiya tələbələri olduğu və seçmənin convenience sampling, yəni uyğun/asan əlçatan seçmə yanaşması ilə aparıldığı qeyd edilir.

Daxil edilmə meyarları

Mənbədə daxil edilmə şərtləri tədqiqatda iştirak etməyə könüllü fizioterapiya tələbəsi olmaq, terminal imtahana girəcək olmaq, 18–21 yaş aralığında olmaq və kişi və ya qadın olmaq kimi bildirilib.

Xaric edilmə meyarları

İştirakdan imtina edənlər, narahatlıq, depressiya və ya başqa psixi xəstəlik diaqnozu olanlar, psixi xəstəlik səbəbilə müalicə alanlar və hər hansı tibbi müalicə alanlar tədqiqatdan kənarlaşdırılmışdır.

Bu xaric edilmə meyarları əldə edilən nəticənin klinik narahatlıq və ya depressiya diaqnozu olan tələbələrə avtomatik olaraq ümumiləşdirilməməli olduğunu göstərir.

Etika və məlumatlandırılmış razılıq

Mənbə məlumat toplanmasına başlanmazdan əvvəl Institutional Ethical Committee tərəfindən etik təsdiq alındığını və bütün iştirakçılardan yazılı məlumatlandırılmış razılıq alındığını bildirir. Tələbələrə tədqiqatın məqsədi və prosedurları izah edilmiş, iştirakın könüllü olduğu və istənilən mərhələdə akademik və ya şəxsi nəticə yaşamadan geri çəkilə biləcəkləri bildirilmişdir.

Etika komitəsinin tam adı, etik təsdiq nömrəsi və təsdiq tarixi məqalə mətnində ayrıca bildirilməmişdir.

Müdaxilə protokolu

Ön-testdən sonra iştirakçılar terminal imtahandan əvvəlki dörd həftəlik dövrdə ayaqüstə yoga duruşlarından ibarət strukturlaşdırılmış proqramda iştirak etmişlər. Mənbə proqramı standartlaşdırılmış protokol kimi təsvir edir.

Bununla belə, müdaxilənin yenidən tətbiqi baxımından kritik olan aşağıdakı detallar bildirilməmişdir: faktiki istifadə olunan yoga duruşları, hər seansın müddəti, həftəlik seans sayı, ümumi seans sayı, seansların fərdi və ya qrup şəklində keçirilməsi, təlimçinin kimliyi və ya ixtisası, tətbiq intensivliyi, iştirakçı davamiyyəti, evdə tətbiq və protokola uyğunluq.

Buna görə tədqiqatdakı “dörd həftəlik ayaqüstə yoga proqramı” başqa tədqiqatçının yalnız məqaləni oxuyaraq eyni dozada təkrarlaya biləcəyi qədər ətraflı təsvir edilməmişdir.

Təsviri statistika

Orta nəyi göstərir?

Orta bütün balların cəminin müşahidə sayına bölünməsi ilə əldə olunan mərkəzi meyl ölçüsüdür. Ön-test cəmi 115,3 və iştirakçı sayı 40 olduğuna görə:

\[ \frac{115{,}3}{40}=2{,}8825 \]

Son-test üçün:

\[ \frac{106{,}3}{40}=2{,}6575 \]

İki orta arasındakı fərq:

\[ 2{,}8825-2{,}6575=0{,}225 \]

Bu dəyər yalnız rəqəmsal orta dəyişməsidir. Statistik olaraq etibarlı müdaxilə təsiri olub-olmadığı t-testi ilə ayrıca yoxlanmışdır.

Standart sapma nəyi izah edir?

Standart sapma tələbələrin ballarının orta ətrafında nə qədər yayıldığını göstərir. Mənbədə standart sapma ön-testdə təxminən 0,869, son-testdə təxminən 0,798-dir. Son-testdə daha aşağı dəyər ikinci ölçmədə balların orta ətrafındakı yayılmasının rəqəmsal olaraq bir qədər daha aşağı olduğunu göstərir.

Bu azalmanın öz-özünə yoga müdaxiləsinin tələbələri “daha sabit” etdiyini sübut etdiyi deyilə bilməz. Standart sapma yalnız müşahidə edilən paylanmanı təsvir edir.

Median və mod

Median ballar kiçikdən böyüyə sıralandıqda ortada qalan dəyərdir. Median 2,85-dən 2,6-ya enmişdir. Mod isə ən çox rast gəlinən dəyərdir və hər iki ölçmədə 2,5 olaraq bildirilib.

Çəplik və basıqlıq

Çəplik (skewness) paylanmanın simmetriya quruluşu ilə; basıqlıq (kurtosis) isə paylanmanın forması və quyruq/zirvə xüsusiyyətləri ilə əlaqəli təsviri ölçülərdir. Mənbə bu dəyərləri paylanmanın təxminən normal qəbul edilməsi ilə uyğun kimi şərh edir. Lakin parametrik test seçimi üçün əsas formal qiymətləndirmə ayrıca Shapiro-Wilk testi ilə aparılmışdır.

Normallıq testi niyə aparılmışdır?

Qoşalaşdırılmış t-testi parametrik testdir. Bu testin mühüm fərziyyələrindən biri müstəqil iki xam bal paylanmasının ayrılıqda normal olması deyil, əsasən qoşalaşdırılmış fərq ballarının paylanmasının kifayət qədər normal davranmasıdır. Mənbənin SPSS cədvəli də “Difference” dəyişənini test edir.

Mənbə N=40 olduğuna görə Shapiro-Wilk nəticəsini əsas götürmüş və p=0,306 dəyərindən istifadə etmişdir. p=0,306, 0,05-dən böyük olduğuna görə normal paylanma fərziyyəsinə qarşı statistik olaraq əhəmiyyətli sapma aşkarlanmamışdır.

Burada incə statistik fərq var: p>0,05 nəticəsi “məlumatların normal olduğu qəti şəkildə sübut edildi” demək deyil. Daha düzgün ifadə bu test və nümunə altında normal paylanma fərziyyəsinin rədd edilməməsidir.

Qoşalaşdırılmış t-testi nəticəsi

Mənbə hipotezini belə qurmuşdur: sıfır hipotezi yoga müdaxiləsindən sonra imtahan narahatlığında statistik olaraq əhəmiyyətli azalma olmadığı; alternativ hipotez isə əhəmiyyətli azalma olduğu istiqamətindədir.

p=0,247 əvvəlcədən istifadə edilən α=0,05 həddindən böyük olduğuna görə sıfır hipotezi rədd edilə bilməmişdir. Bu nəticə “iki orta tam eynidir” demək deyil; ortaların fərqli olduğu artıq görünür. Statistik nəticə mövcud nümunə və dəyişkənlik altında bu fərqin əhəmiyyətlilik həddini keçmədiyini bildirir.

p = 0,247 Nəticəsi Necə Şərh Edilməlidir?

p=0,247 bu tədqiqatda müşahidə edilən əvvəl-sonra fərqinin %5 əhəmiyyətlilik həddini keçmədiyini və tədqiqatın ayaqüstə yoga müdaxiləsinin imtahan narahatlığını statistik olaraq əhəmiyyətli şəkildə azaltdığını göstərmək üçün kifayət qədər sübut yaratmadığını bildirir; rəqəmdəki azalma həqiqi müşahidədir, lakin səbəb-nəticə baxımından və ya statistik olaraq doğrulanmış təsirlə eyni şey deyil.

“Əhəmiyyətli deyil” ifadəsi “heç bir təsir yoxdur” deməkdirmi?

Xeyr. Statistik əhəmiyyətliliyin tapılmaması həqiqi təsirin mütləq sıfır olduğunu sübut etmir. Kiçik nümunə, ölçmə dəyişkənliyi və ya həqiqətən kiçik təsir səbəbindən test əhəmiyyətli çıxmamış ola bilər. Lakin eyni səbəbdən yalnız ortanın azalmasına baxaraq təsirli olduğu da deyilə bilməz.

Bu tədqiqatın mövcud sübut səviyyəsində təhlükəsiz ifadə budur: orta narahatlıq balı azalmışdır, lakin dəyişiklik statistik olaraq əhəmiyyətli deyil və mənbədə hesablanan təsir ölçüsü kiçikdir.

Mənbə xətt qrafiki nəyi göstərir?

Mənbədə 40 tələbənin müdaxilədən əvvəl və sonra narahatlıq ballarını ayrı seriyalar kimi göstərən xətt qrafiki var. Müəlliflərin vizual şərhinə görə tələbələrin əksəriyyətində son-test balı daha aşağı görünür; bəzi tələbələrdə kiçik dəyişiklik, dəyişiklik olmaması və ya artım görünür.

Lakin 40 fərdi balın tam rəqəmsal siyahısı məqalədə cədvəl kimi verilməyib. Buna görə Verianla mənbə qrafikinin piksel mövqelərindən təxmini dəyər çıxararaq iştirakçı səviyyəsində yeni məlumat cədvəli yaratmır. Fərdi qrafik dəyişkənliyin mövcudluğunu göstərən vizual sübut kimi qiymətləndirilir; dəqiq kəmiyyət nəticələri mənbədə verilən ortalar və statistik testlərdən götürülür.

Mənbə daxilində statistik şərh uyğunsuzluğu

Cohen’s d bölməsindən sonra mənbə d=0,19-un kiçik təsir olduğunu düzgün qeyd etsə də, eyni paraqrafda “statistik olaraq aşkarlana bilən dəyişiklik ola bilər” mənasına gələn ifadə işlədir. Bu ifadə p=0,247 nəticəsi ilə uyğun deyil.

Həmçinin fərdi xətt qrafikinin izahında yoga proqramının əksər tələbə üçün “ümumiyyətlə təsirli” olduğu istiqamətində vizual şərh var. Qrafik bəzi fərdi azalmaları göstərsə də, formal qoşalaşdırılmış t-testi p=0,247-dir. Buna görə elmi nəticə vizual təəssürat əvəzinə əvvəlcədən müəyyən edilmiş statistik testlə məhdudlaşdırılmalıdır.

Məqalənin xülasə və yekun nəticə bölmələri də bu daha ehtiyatlı şərhdən istifadə edir və dəyişikliyin statistik olaraq əhəmiyyətli olmadığını bildirir.

Bu Tədqiqat Yoganın İmtahan Narahatlığını Azaltdığını Sübut Edirmi?

Xeyr. Tədqiqat dörd həftəlik ayaqüstə yoga proqramından sonra orta Westside Test Anxiety Scale balının azaldığını göstərir, lakin p=0,247 ilə bu azalma statistik olaraq əhəmiyyətli deyil; əlavə olaraq nəzarət qrupunun olmaması, randomizasiyanın aparılmaması və son ölçmənin imtahan tamamlandıqdan sonra aparılması səbəbilə müşahidə edilən dəyişikliyin yalnız yoga müdaxiləsindən qaynaqlandığı göstərilə bilməz.

Nəzarət qrupu niyə vacibdir?

Nəzarət qrupu yoga tətbiq edilməyən, lakin oxşar imtahan şəraitindən keçən tələbələrdə narahatlığın zamanla necə dəyişdiyini göstərə bilərdi. Əgər həm yoga qrupu, həm də nəzarət qrupu imtahandan sonra oxşar dərəcədə azalma göstərsəydi, dəyişikliyin mühüm hissəsi imtahanın bitməsi və ya zaman təsiri ilə izah edilə bilərdi.

Mövcud tədqiqatda belə paralel müqayisə olmadığından müdaxilə təsiri ilə təbii zaman dəyişməsi bir-birindən ayrıla bilmir.

Ölçmə zamanlamasının əhəmiyyəti

Ön-test terminal imtahandan dörd həftə əvvəl, son-test isə terminal imtahan tamamlandıqdan sonra tətbiq edilmişdir. Buna görə iki ölçmə yalnız “yogadan əvvəl” və “yogadan sonra” fərqli deyil; eyni zamanda “imtahandan dörd həftə əvvəl” və “imtahan bitdikdən sonra” fərqli zaman nöqtələridir.

İmtahanın tamamlanmasının öz-özünə narahatlıq səviyyəsini dəyişdirə bilməsi ehtimalı bu tədqiqat dizaynında yoga təsirindən ayrıca test edilməmişdir.

Nümunə ölçüsü və ümumiləşdirilə bilmə

Tədqiqatda 40 tələbə var. Mənbə nümunə ölçüsü üçün əvvəlcədən aparılmış güc analizi və ya hədəf təsir ölçüsünə əsaslanan nümunə hesablaması bildirmir.

Nümunə birinci kurs fizioterapiya tələbələrindən və tək bir tədqiqat mühitindən ibarət olduğuna görə nəticələri fərqli universitetlərə, fərqli ixtisaslara, daha yuxarı kurslara və ya klinik narahatlıq diaqnozu olan tələbələrə birbaşa ümumiləşdirmək uyğun deyil.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

Eyni iştirakçılarda əvvəl-sonra ölçmə aparılması fərdi başlanğıc fərqlərinin bir hissəsini nəzarətdə saxlayır. Eyni şkalanın iki zaman nöqtəsində istifadəsi ölçmə üsulunun ardıcıllığını dəstəkləyir. Tədqiqat yalnız p dəyərini deyil, Cohen’s d təsir ölçüsünü də bildirmişdir. Bundan əlavə, normallıq fərziyyəsi qoşalaşdırılmış t-testindən əvvəl yoxlanmışdır.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

• Nəzarət qrupu yoxdur.
• Randomizasiya bildirilməyib.
• Müzakirəyə görə convenience sampling istifadə olunub.
• Nümunə yalnız 40 tələbədən ibarətdir.
• Ön-test imtahandan dörd həftə əvvəl, son-test imtahandan sonra aparılmışdır; imtahan-zaman təsiri yoga təsirindən ayrıla bilmir.
• Yoga protokolunun duruş, müddət, tezlik və ümumi doza detalları bildirilməyib.
• İştirak, davamiyyət və müdaxiləyə uyğunluq göstəriciləri bildirilməyib.
• Uzunmüddətli izləmə ölçməsi yoxdur.
• Westside Test Anxiety Scale-in bu tədqiqatda istifadə olunan versiyasına aid maddə, ballama və kateqoriya detalları verilməyib.
• İştirakçıların cins bölgüsü rəqəmsal olaraq bildirilməyib.
• Etibar intervalı bildirilməyib.
• Nümunə ölçüsü üçün güc analizi bildirilməyib.
• Yan təsir və ya arzuolunmaz hadisə qiymətləndirməsi görünən şəkildə bildirilməyib.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

Tədqiqat araşdırılan 40 birinci kurs fizioterapiya tələbəsində Westside Test Anxiety Scale ortasının dörd həftəlik proqram və terminal imtahan prosesi ardından 2,8825-dən 2,6575-ə düşdüyünü göstərir. Tədqiqat həmçinin fərq balları üçün Shapiro-Wilk p=0,306, qoşalaşdırılmış t-testində t=1,175 və p=0,247, Cohen’s d hesablamasında 0,19 dəyərlərini bildirir.

Bu məlumatlar araşdırılan nümunədə kiçik rəqəmsal azalma olduğunu, lakin bu azalmanın formal statistik testdə əhəmiyyətlilik həddinə çatmadığını dəstəkləyir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

Tədqiqat ayaqüstə yoga duruşlarının bütün tələbələrdə imtahan narahatlığını azaltdığını sübut etmir. Yoga müdaxiləsinin narahatlıq azalmasının səbəbi olduğunu qətiləşdirmir. Müəyyən bir yoga pozasının təsirli olduğunu göstərmir. Kortizol, serotonin və ya dopamin mexanizmini bu iştirakçılarda təsdiqləmir. Klinik narahatlıq və ya depressiya müalicəsini əvəz edə biləcəyini göstərmir.

Tədqiqat həmçinin dörd həftədən uzun müddətli effektivliyi, imtahan performansındakı dəyişikliyi, akademik qiymətləri, yuxu keyfiyyətini və ya uzunmüddətli psixi sağlamlıq nəticələrini ölçməyib.

Ümumi elmi nəticə

Bu tədqiqatda ayaqüstə yoga duruşları proqramından sonra imtahan narahatlığı balında kiçik rəqəmsal azalma müşahidə edilmişdir. Lakin formal statistik analiz bu azalmanın statistik olaraq əhəmiyyətli olduğunu göstərməmiş və Cohen’s d dəyəri kiçik təsir ölçüsünə işarə etmişdir.

Buna görə tədqiqat ayaqüstə yoganı qəti effektiv imtahan narahatlığı müdaxiləsi kimi təsdiqləməkdən daha çox, daha güclü dizaynlarla yenidən sınaqdan keçirilə biləcək yanaşma kimi qiymətləndirir. Daha böyük nümunə, uyğun nəzarət qrupu, randomizasiya, ətraflı və yenidən istehsal edilə bilən yoga protokolu ilə imtahandan əvvəl və sonrakı zaman təsirini ayıra bilən tədqiqatlar daha etibarlı səbəb-nəticə qiymətləndirməsi təmin edə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: EFFECT OF STANDING YOGA POSTURES FOR EXAM INDUCED ANXIETY AMONG FIRST YEAR PHYSIOTHERAPY STUDENTS

Müəlliflər və sıra: Priti Ramdhan Raibole; Pooja Rathod.

Məsul müəllif: Priti Ramdhan Raibole.

Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər töhfə və ya birgə birinci müəlliflik bəyanatı görünmür.

Müəssisələr: Priti Ramdhan Raibole — Intern, DPO’s Nett College of Physiotherapy, Thane. Pooja Rathod — Assistant Professor, DPO’s Nett College of Physiotherapy, Thane.

Jurnal: World Journal of Pharmaceutical Research (WJPR).

Cild / say / səhifələr: 15(1), 853–864.

ISSN: 2277–7105.

Məqalə növü: Research Article; tək qruplu ön-test/son-test insan müdaxilə tədqiqatı.

DOI: 10.5281/zenodo.18094748.

DOI keçidi: https://doi.org/10.5281/zenodo.18094748

Rəsmi jurnal məqalə səhifəsi: https://wjpr.net/abstract_show/32103

Rəsmi say arxivi: WJPR Volume 15, January Issue 1, 2026

Məqalənin qəbul tarixi: 3 Dekabr 2025.

Reviziya tarixi: 23 Dekabr 2025.

Yayım tarixi: 1 Yanvar 2026.

Resenziya vəziyyəti: WJPR-nin rəsmi saytı jurnalı beynəlxalq resenziyalı jurnal kimi təqdim edir. Bu araşdırmada məqaləyə aid fərdi resenziya hesabatları görülməmişdir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Nəşriyyat: PDF və təsdiqlənmiş rəsmi qeyddə jurnaldan ayrıca açıq nəşriyyat hüquqi şəxsi göstərilmir; yayım platforması World Journal of Pharmaceutical Research-dür.

Tədqiqat yeri: Mənbədə Thane, Mumbai, Maharashtra, India kimi bildirilib.

Ümumi tədqiqat müddəti: 18 ay olaraq bildirilib. Aktiv yoga müdaxiləsi dörd həftədir; ümumi 18 ayın digər mərhələlər üzrə bölgüsü ətraflı verilməyib.

Nümunə: 40 birinci kurs fizioterapiya tələbəsi, 18–21 yaş.

Seçmə: Müzakirə bölməsində convenience sampling kimi göstərilib.

Nəzarət qrupu: Bildirilməyib.

Randomizasiya: Bildirilməyib.

Əsas nəticə ölçüsü: Westside Test Anxiety Scale balı.

Ön-test vaxtı: Terminal imtahandan dörd həftə əvvəl.

Müdaxilə: Dörd həftəlik strukturlaşdırılmış ayaqüstə yoga duruşları proqramı. Faktiki duruş siyahısı, seans müddəti, tezliyi və ümumi müdaxilə dozası məqalədə ətraflı verilməyib.

Son-test vaxtı: Terminal imtahan tamamlandıqdan sonra.

Statistik metodlar: Təsviri statistika; Kolmogorov-Smirnov və Shapiro-Wilk normallıq testləri; qoşalaşdırılmış seçmə t-testi; Cohen’s d təsir ölçüsü.

Normallıq: Shapiro-Wilk W=0,968, df=40, p=0,306.

Əsas t-testi: t=1,175, df=39, iki quyruqlu p=0,247.

Cohen’s d: 0,19; mənbə tərəfindən kiçik təsir kimi şərh edilmişdir.

Etika: Mənbə Institutional Ethical Committee təsdiqi və bütün iştirakçılardan yazılı məlumatlandırılmış razılıq alındığını bildirir. Etik təsdiq nömrəsi mənbədə görünən şəkildə bildirilməyib.

Maliyyələşdirmə: Mənbədə ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı aşkar edilməyib.

Maraqların toqquşması: Mənbədə görünən ayrıca maraqların toqquşması bəyanatı aşkar edilməyib.

Məlumat əlçatanlığı: İştirakçı səviyyəsində 40 qoşalaşdırılmış xam balın ayrıca məlumat cədvəli və ya açıq məlumat deposu mənbədə verilməyib. Məqalə bunları xətt qrafikində göstərir və ümumiləşdirilmiş statistikanı cədvəldə bildirir.

Müəllif töhfələri / CRediT: Mənbədə ayrıca müəllif töhfəsi və ya CRediT bəyanatı görünmür.

Mənbədaxili şərh uyğunsuzluğu: Mənbənin bəzi xətt qrafiki və Cohen’s d izahlarında müdaxiləni daha müsbət şərh edən ifadələr olmasına baxmayaraq, formal t-testi p=0,247 və məqalənin yekun nəticəsi dəyişikliyin statistik olaraq əhəmiyyətli olmadığını göstərir.