Kampüs Sürdürülebilirlik Değerlendirmesi (Campus Sustainability Assessment, CSA), bir okul veya yükseköğretim kurumunun sürdürülebilirlik performansını yalnız enerji, su, atık ve altyapı gibi fiziksel operasyonlar üzerinden değil; yönetişim, akademik faaliyetler, kampüs operasyonları ve paydaş katılımı gibi birbirine bağlı kurumsal alanlar üzerinden değerlendirmeyi amaçlayan değerlendirme yaklaşımıdır. Bu çalışma, 1991–2025 dönemindeki 815 Web of Science yayınına CiteSpace 6.4.R2 ile scientometric haritalama uygulamış; bu korpustan seçilen 61 temsilî yayını nitel olarak derinlemesine incelemiş ve çeşitli CSA araçlarını amaç, kanıt mantığı, çıktı biçimi, karşılaştırılabilirlik, güçlü yön ve sınırlılık bakımından karşılaştırmıştır.

Çalışmanın temel bulgusu, CSA araştırmasının yalnız çevresel operasyon ve kaynak verimliliğine odaklanan erken dönem yaklaşımından, kurumun tamamını ve uzun vadeli eğitimsel/toplumsal etkileri kapsayan daha geniş bir değerlendirme anlayışına doğru gelişmiş olmasıdır. Araştırmacılar CSA'nın çekirdeğini dört alanda toplamaktadır: yönetişim, akademik boyut, operasyonlar ve katılım. Aynı zamanda değerlendirme araçlarını beş amaç kategorisine ayırmaktadır: iyileştirme odaklı araçlar, sıralama ve benchmarking araçları, eğitim ve müfredat araçları, standart ve sertifikasyon araçları, politika savunuculuğu ve tanınma araçları.

Çalışma tek bir “en iyi” sürdürülebilirlik değerlendirme aracı belirlememektedir. Tersine, her araç kategorisinin farklı bir amacı optimize ettiğini göstermektedir. İyileştirme araçları kurumsal öğrenme ve eyleme geçirilebilirlikte; sıralamalar görünürlük ve kurumlar arası karşılaştırmada; eğitim araçları pedagojik boyutu görünür kılmada; standart ve sertifikasyon araçları doğrulama ve süreç tutarlılığında; politika/tanınma araçları ise görünürlük ve kurumsal mobilizasyonda daha güçlüdür. Aynı araç bütün bu hedeflerde eşit derecede güçlü değildir.

Üç sistemik eksik özellikle öne çıkmaktadır: birçok değerlendirme sisteminin öz-bildirime fazla bağımlı olması ve bağımsız doğrulamanın sınırlı kalması; öğrencilerin gerçek öğrenme kazanımları ve sürdürülebilirlik yetkinlikleri hakkında doğrudan kanıtın zayıf olması; yükseköğretim ile P–12 eğitim aşamaları ve farklı değerlendirme çerçeveleri arasında göstergelerin birlikte çalışabilirliğinin düşük olması.

Bu sorunlara yanıt olarak çalışma dört gelecek yönü önermektedir: öğrenme çıktısı ve temel sürdürülebilirlik yetkinliği merkezli değerlendirme; SDG ve ulusal/kurumsal standartlar arasında gösterge birlikte çalışabilirliği; öğrenciler, öğretim elemanları, yöneticiler, aileler ve toplumun ortak tasarıma katılması; uzaktan algılama ve büyük veri destekli çok ölçekli izleme ile veri yönetişiminin geliştirilmesi.

Çalışmanın önemli yorum sınırı şudur: 815 yayın üzerinde yapılan bibliyometrik analiz, hangi kampüsün daha sürdürülebilir olduğunu ölçmez. Ağdaki yüksek derece veya merkezilik, bir ülkenin ya da kurumun sürdürülebilirlik performansını değil bilimsel işbirliği ağındaki bağlantı konumunu gösterir. Benzer biçimde bir değerlendirme aracının yüksek görünürlüğü, öğrencilerin sürdürülebilirlik davranışını veya yetkinliklerini geliştirdiğinin doğrudan kanıtı değildir.

Araştırmanın temel problemi

Kampüs sürdürülebilirliği uzun süre enerji tüketimi, karbon emisyonu, su, atık, ulaşım ve bina performansı gibi kolay ölçülebilen operasyonel göstergeler üzerinden değerlendirilmiştir. Ancak okul veya üniversite yalnız bina ve altyapıdan oluşmaz. Kurumsal kararlar, öğretim, araştırma, öğrencilerin kazandığı yetkinlikler, çalışanların ve öğrencilerin davranışları, toplumla ilişkiler ve paydaşların karar süreçlerine katılımı da sürdürülebilirliğin gerçek sonuçlarını etkiler.

Bu nedenle CSA araştırmasının temel sorunu yalnız “hangi göstergeyi ölçelim?” değildir. Daha derin soru, kurumda gerçekleştirilen sürdürülebilirlik faaliyetlerinin gerçekten hangi sonuçları ve uzun vadeli etkileri oluşturduğunu nasıl kanıtlayabiliriz? sorusudur.

Kaynak çalışma mevcut CSA literatüründeki bu dönüşümü izlemek ve çok sayıdaki değerlendirme aracının hangi amaçta güçlü veya zayıf olduğunu sistematik biçimde açıklamak istemektedir.

Kampüs Sürdürülebilirlik Değerlendirmesi Nedir?

Kampüs Sürdürülebilirlik Değerlendirmesi, bir eğitim kurumunun sürdürülebilirlik politikalarını, akademik faaliyetlerini, operasyonel performansını ve paydaş katılımını yapılandırılmış göstergeler veya kanıt mekanizmalarıyla inceleyen kurumsal değerlendirme yaklaşımıdır; yalnız enerji ve çevre performansını ölçmekle sınırlı değildir.

CSA neden yalnız “yeşil kampüs puanı” değildir?

Bir üniversitenin enerji tüketimini düşürmesi veya yeşil alanını artırması sürdürülebilirlik açısından önemlidir; fakat eğitim kurumunun temel işlevlerinden biri öğrenmedir. Bir CSA sistemi yalnız binanın enerji verimliliğini ölçüyor fakat öğrencinin sürdürülebilirlik bilgisi, sistem düşüncesi, davranış kapasitesi veya toplumsal etkileşimi hakkında hiçbir kanıt üretmiyorsa kurumun sürdürülebilirlik eğitimindeki başarısını tam olarak değerlendirmiş olmaz.

Kaynak bu nedenle CSA'yı dört alanlı kurumsal yapı içinde ele almaktadır.

Üç araştırma sorusu

Çalışmanın dört aşamalı yöntemi

Kaynak çalışma dört birbirine bağlı aşamayı birleştirir: veri toplama, scientometric haritalama, nitel literatür sentezi ve araç karşılaştırması. Bu aşamalar birbirinin alternatifi değildir. Scientometric analiz büyük literatürün yapısını haritalarken nitel sentez bu haritadaki kavramsal ve uygulamalı anlamı derinleştirir; araç karşılaştırması ise farklı değerlendirme sistemlerinin gerçek amaç ve sınırlılıklarını yan yana getirir.

Web of Science veri seti nasıl oluşturuldu?

Arama 9 Ağustos 2025 tarihinde Web of Science Core Collection üzerinde gerçekleştirilmiştir. Zamansal kısıtlama uygulanmamıştır. İlk arama 923 kayıt üretmiştir. Akademik olmayan kaynaklar, konferans bildirileri, haber türü içerikler ve tekrar kayıtlar çıkarıldıktan sonra 815 geçerli yayın kalmıştır. Nihai yayınlar 1991–2025 dönemini kapsamaktadır.

Kaynakta verilen temel Author Keyword arama mantığı aşağıdaki yapıdadır:

AK=(sustainab*) AND AK=(school* OR campus* OR education* OR universit*) AND AK=(assess* OR evaluat* OR indicator* OR report OR reporting OR rating OR monitor* OR standard*) OR AK=(remote sensing OR nighttime light OR gis OR geographic information system)

AK, Author Keyword yani yazar anahtar kelimesi alanını belirtmektedir. Yıldız karakteri joker karakterdir. Örneğin sustainab*, sustainability ve sustainable gibi aynı kökten gelen farklı sözcük biçimlerini yakalamaya yöneliktir.

Verianla bu arama dizisinin Boolean önceliğini kaynaktan bağımsız biçimde yeniden yorumlamamaktadır; sorgu kaynakta nasıl raporlandıysa öyle korunmuştur.

Scientometric haritalama nedir?

Scientometrics, bilimsel yayınların nicel yapılarını inceleyen araştırma alanıdır. Bibliyometrik sayıların ötesinde yazar, kurum, ülke, anahtar kelime, atıf, ortak atıf ve zaman içindeki kavramsal değişim ağları incelenebilir.

Bu çalışmada CiteSpace 6.4.R2 (Advanced version) kullanılmıştır. Analizler yayın eğilimi, disiplin yapısı, yazar ve kurum işbirliği, ülke işbirliği, anahtar kelime ortak oluşumu, ortak atıf kümeleri ve atıf patlamaları gibi çok sayıda boyutu kapsamaktadır.

CiteSpace analizinin kuramsal dayanakları

Kaynak, CiteSpace yaklaşımının birden fazla scientometric ve bilgi bilimi teorisini birlikte kullandığını belirtmektedir: bilimsel paradigma değişimlerini anlamak için Kuhn ve Hacking; araştırma cephesi ve bilgi gelişimini değerlendirmek için Price; ağlardaki köprü düğümlerini yorumlamak için Burt'un yapısal boşluklar yaklaşımı; ani atıf veya anahtar kelime artışlarını belirlemek için Kleinberg'in burst detection algoritması; bilim haritalarındaki bilgi etkinliğini anlamlandırmak için Pirolli ve Card'ın information foraging yaklaşımı.

CiteSpace'teki Degree, Betweenness Centrality, Sigma ve Citation Burst Ne Anlama Geliyor?

Degree bir düğümün doğrudan ağ bağlantılarının sayısını, betweenness centrality farklı ağ bölümleri arasında köprü olma derecesini, Sigma CiteSpace'te yapısal önem ile ani atıf görünürlüğünü birlikte yorumlamaya yarayan bileşik göstergeyi, citation burst ise belirli bir zaman aralığında bir kaynak veya kavrama yönelen atıfların olağandışı biçimde hızla arttığı dönemi ifade eder; bu ölçütler kampüsün sürdürülebilirlik performansını değil bilimsel literatür ağındaki konumu ve görünürlüğü değerlendirir.

Degree nasıl okunmalıdır?

Bir ülke işbirliği ağında degree değeri, düğümün kaç doğrudan işbirliği bağlantısına sahip olduğunu ifade eder. Çalışmada Birleşik Krallık degree=42 ile en yüksek değere sahiptir. ABD için degree=38, İspanya için degree=30, Hollanda için degree=23 ve Belçika için degree=18 raporlanmıştır.

Bu değerler “Birleşik Krallık'ın kampüsleri en sürdürülebilirdir” sonucunu göstermez. Bunlar yayın işbirliği ağındaki bağlantı yapısına aittir.

Betweenness centrality nedir?

Betweenness centrality, bir düğümün farklı ağ parçaları arasındaki bağlantı yollarında ne kadar aracı veya köprü konumunda bulunduğunu ifade eder. Yüksek değer, düğümün farklı kümeleri birbirine bağlamada daha güçlü rol oynayabileceğini gösterir.

Sigma neyi gösteriyor?

Kaynak, CiteSpace içindeki Sigma değerini ağdaki yapısal konum ile bilimsel görünürlükteki ani artışı birlikte değerlendiren bir gösterge olarak kullanmaktadır. Çalışmada Environmental Engineering kümesi yaklaşık Sigma=7.40 ile en yüksek değere sahip büyüme düğümü olarak raporlanmıştır. Education and Educational Research alanı ise yaklaşık betweenness centrality=0.43 ve Sigma=4.95 ile disiplinler arası köprü rolü bakımından öne çıkmaktadır.

Bu sayılar çevresel mühendisliğin veya eğitim araştırmasının “daha doğru bilim” olduğu anlamına gelmez. CiteSpace ağındaki yapısal ve zamansal bilimsel konumu ifade eder.

Citation burst nedir?

Citation burst, belirli bir yayının kısa veya orta süre içinde normalden hızlı biçimde atıf almaya başlamasını gösteren scientometric işarettir. Çalışmada en güçlü atıf patlaması UN DESA'nın 2030 Agenda belgesinde bulunmuş ve burst strength 11.28 olarak raporlanmıştır.

Brundtland'ın Our Common Future çalışmasının 2020–2023 döneminde yeniden görünürleştiği ve burst strength değerinin 5.12 olduğu belirtilmektedir. Disterheft ve arkadaşlarının katılımcı değerlendirme çalışması için 6.39; Caeiro ve arkadaşlarının CSA çerçeveleri çalışması için 6.63; Caputo ve arkadaşlarının örgütsel değişim çalışması için 6.29 değerleri kaynakta örnek olarak verilmiştir.

61 yayınlık nitel alt küme nasıl seçildi?

Nitel inceleme, 815 yayın içinden basit rastgele örnekleme ile oluşturulmamıştır. Üç kaynak grubu kullanılmıştır:

• Yüksek atıflı temel omurga: alanın teorik ve yöntemsel temelini temsil eden yüksek atıflı çalışmalar.
• Burst ve köprü düğümleri: CiteSpace'te atıf patlaması gösteren veya yüksek betweenness centrality taşıyan kaynaklarla ilişkili özgün yayınlar.
• Bağlamsal eklemeler: incelemenin yalnız yükseköğretime sıkışmaması için P–12 çalışmaları ve önemli değerlendirme araçlarının teknik kaynakları.

Bu 61 yayın tam metin düzeyinde içerik analizi ve framework analysis kullanılarak değerlendirilmiştir.

CSA araştırmasının zaman içindeki dönüşümü

Kaynağın anahtar kelime zaman çizelgesi üç büyük araştırma evresi göstermektedir.

Kaynağa göre alan başlangıçta çevresel içeriğin eğitime nasıl yerleştirileceğiyle ilgilenirken zaman içinde kurumsal değerlendirme araçlarına, ardından SDG odaklı politika, pedagojik yenilik ve toplumsal etki tartışmalarına doğru genişlemiştir.

Disiplin yapısı: temel, büyüme kutupları ve köprüler

Disiplin ortak oluşum ağı üç katmanlı bir yapı göstermektedir.

Temel: Environmental Studies ve Environmental Sciences erken dönem ve yüksek bağlantılı disiplin tabanını oluşturur. Bu alanların ortalama düğüm yıllarının yaklaşık 2006 olduğu ve operasyonel/çevresel performans ölçümüne odaklandığı belirtilmektedir.

Büyüme kutupları: Environmental Engineering ile Green and Sustainable Technology ve Information Systems/Computer Science son on yılda daha belirgin hale gelmiştir. Kaynak, Environmental Engineering'in yaklaşık Sigma=7.40 ile güçlü büyüme düğümü olduğunu vurgulamaktadır.

Köprü: Education and Educational Research, yaklaşık betweenness centrality=0.43 ve Sigma=4.95 ile farklı bilim alanlarını birbirine bağlayan önemli köprü olarak yorumlanmaktadır. Bu alan sürdürülebilirlik yetkinlikleri, pedagojik değişim ve kurumsal dönüşümü değerlendirme mantığına dahil etmektedir.

Yazar ve kurum işbirliği ağları

Yazar işbirliği ağı birçok yoğun alt küme göstermektedir. Bu kümeler sürdürülebilir kampüs yönetişimi, değerlendirme çerçeveleri, çevre yönetimi ve yeşil kampüs tasarımı gibi konular etrafında oluşmuştur.

Kaynak Rodrigo Lozano ve Walter Leal Filho'yu yüksek üretim ve güçlü bağlantı düzeyiyle öne çıkan araştırmacılar arasında belirtmektedir. Özellikle Lozano'nun farklı kümeler arasında köprü rolü üstlendiği yorumlanmaktadır.

Kurum düzeyinde de bölgesel veya tematik kümeler vardır. Deakin University ve Freie Universität Berlin uluslararası işbirliği bakımından önemli katkı sağlayan merkezler olarak belirtilmektedir. Montana State University'nin coğrafi uzaklığa rağmen Avrasya üniversiteleriyle sürdürülebilirlik müfredatı üzerinde işbirliği yaptığı örneklenmektedir.

Uluslararası işbirliği zaman içinde nasıl değişmiş?

2012–2015 döneminde ülkeler arası bağlantılar görece seyrektir. 2016–2018 döneminde Batı Avrupa–Doğu Asya ve Kuzey Amerika–Avrupa arasında daha görünür köprüler oluşmuştur. 2019–2021 döneminde ağ belirgin biçimde yoğunlaşmış; Çin, ABD, Birleşik Krallık ve Avrupa merkezleri arasındaki ortaklıklar artmıştır.

2022 sonrasında ağ daha çeşitlenmiş; 2025'e gelindiğinde Latin Amerika, Afrika ve Okyanusya'ya uzanan daha çok yönlü bağlantılar ortaya çıkmıştır. Yazarlar bu sonucu küresel bütünleşmenin oluşmakta olduğu, ancak henüz tamamen gerçekleşmediği biçiminde yorumlamaktadır.

Anahtar kelime ağı ne gösteriyor?

Anahtar kelime ortak oluşum analizinde düğümler yazar anahtar kelimelerini, düğüm büyüklüğü görülme sıklığını ve bağlantılar iki kavramın aynı yayınlarda birlikte kullanılmasını temsil eder. Kaynak üç temel eksen belirtmektedir:

• Eğitim ekseni: higher education ve ESD.
• Değerlendirme ekseni: sustainability assessment ve indicators.
• Kampüs ekseni: campus ve ilişkili kurumsal sürdürülebilirlik kavramları.

Öne çıkan merkezî anahtar kelimeler arasında sustainable development, higher education, sustainability assessment, ESD, campus, indicators, curriculum ve environmental education bulunmaktadır.

Ortak atıf kümeleri ne anlatıyor?

Ortak atıf analizi, aynı yayınlar tarafından birlikte referans verilen çalışmaların oluşturduğu bilgi kümelerini inceler. Kaynak; sustainability competencies, sustainability reporting ve assessment tools kümelerini önemli bilgi eksenleri arasında göstermektedir.

Environmental education ve teacher roles gibi erken kümeler kavramsal tabanı oluşturmuş; sustainability reporting 2010'larda genişlemiş; sustainability competencies ise uzun süre canlı kalan araştırma cephesi haline gelmiştir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Beş değerlendirme aracı kategorisi

Kaynak, birbirinden çok farklı amaçlara sahip araçları tek bir genel “CSA aracı” etiketi altında karşılaştırmanın yanıltıcı olabileceğini göstermektedir. Beş kategori farklı optimizasyon mantıklarına sahiptir.

Tek Bir Kampüs Sürdürülebilirlik Değerlendirme Aracı Neden Her Amaç İçin Yeterli Değil?

Çünkü araçların tasarım amaçları farklıdır: geniş kapsamlı ve esnek öz-değerlendirme araçları yerel iyileştirme için güçlü fakat standart karşılaştırmada zayıf olabilirken, dış denetimli sertifikasyon araçları doğrulama açısından güçlü fakat eğitim ve katılım gibi daha yumuşak alanları daha dar kapsayabilir; bu nedenle çalışma tek evrensel araç yerine amaca uygun araç seçimi ve araçlar arası tamamlayıcılık önermektedir.

İyileştirme odaklı araçlar

Bu grubun mantığı genellikle öz-değerlendirme → tanı → eylem → gözden geçirme dizisine dayanır ve PDCA sürekli iyileştirme döngüsüyle uyumludur. Kurum kendi güçlü ve zayıf alanlarını belirleyebilir, paydaşlarla tartışabilir ve zaman içinde iyileştirme planı kurabilir.

Ancak esneklik aynı zamanda karşılaştırılabilirlik problemidir. Farklı kurumların kanıt eşiği, ölçeği, değerlendirme birimi ve öz-bildirim uygulaması değiştiğinde iki puanı doğrudan kıyaslamak güçleşebilir.

Sıralama ve benchmarking araçları

Bu araçlar sürdürülebilirlik performansını kamuoyunun kolay anlayabileceği sıralama, puan veya not biçimine dönüştürür. Böylece kurumlar arasında görünürlük ve rekabet oluşturabilir.

Fakat bileşik puanın kendisi metodolojik tercihlere bağlıdır. Hangi göstergeye ne ağırlık verildiği, verilerin nasıl normalize edildiği, kurum büyüklüğü ve sistem sınırı sonuca etki edebilir. Bu nedenle yüksek sıralama “tüm sürdürülebilirlik boyutlarında mutlak üstünlük” anlamına gelmez.

Eğitim ve müfredat araçları

Bu kategori, kampüs sürdürülebilirliği değerlendirmesinde çoğu zaman arka planda kalan akademik boyutu öne çıkarır. Kaç sürdürülebilirlik dersi bulunduğu, sürdürülebilirliğin müfredata nasıl yerleştiği veya okul çapında öğrenme süreçlerinin nasıl tasarlandığı incelenebilir.

Temel sınırlılık, sunulan eğitim ile gerçekten öğrenilen şey arasındaki farktır. Bir müfredat belgesinde sürdürülebilirlik temasının görünmesi öğrencinin sistemi düşünme, problem çözme, değer oluşturma veya davranış değiştirme yetkinliği kazandığını tek başına göstermez.

Standart ve sertifikasyon araçları

ISO 14001, EMAS ve benzeri sistemler daha yapılandırılmış denetim ve uygunluk prosedürleri kullanabilir. Bu nedenle kanıt doğrulama bakımından öz-değerlendirme araçlarından daha güçlü olabilirler.

Fakat bu güç çoğu zaman daha dar kapsamla birlikte gelir. Çevre yönetimi, operasyon ve prosedür daha güçlü ölçülürken öğrencilerin öğrenme sonuçları veya paydaş ortak üretimi gibi alanlar sınırlı kalabilir.

Politika savunuculuğu ve tanınma araçları

Bu araçların temel amacı sürekli hassas ölçümden çok kurumları harekete geçirmek, iyi uygulamaları görünür yapmak ve liderlik ilgisini sürdürülebilirlik gündemine çekmektir. Ödül, tanınma veya aşamalı kontrol listesi gibi çıktılar kurum içi motivasyon yaratabilir.

Bununla birlikte yüksek görünürlük güçlü uzunlamasına ölçüm anlamına gelmez. Bir kurumun ödül alması yıllar arasındaki tüm sürdürülebilirlik etkilerini ayrıntılı ve karşılaştırılabilir biçimde ölçtüğü anlamına gelmeyebilir.

Dört temel yöntemsel gerilim

Üç yapısal eksik

1. Öz-bildirim ve sınırlı bağımsız doğrulama: Birçok sistem kurumun kendi sağladığı veriye dayanır. Bu veri yararlı olabilir; fakat kanıt standardı ve bağımsız doğrulama zayıfsa kurumlar arası kıyasın güvenilirliği düşebilir.

2. Öğrenme çıktısı ve temel yetkinlik kanıtının yetersizliği: Ders sayısı veya müfredatta sürdürülebilirlik temasının bulunması, öğrencinin sürdürülebilirlik yetkinliğini gerçekten kazandığını göstermeye yetmez.

3. Birlikte çalışabilirliğin zayıflığı: Yükseköğretim, P–12, ulusal standartlar, uluslararası sıralamalar ve farklı araçlar aynı gösterge diliyle çalışmadığında sonuçların birlikte yorumlanması zorlaşır.

Süreç–sonuç–etki kanıt zinciri

Kaynağın önerdiği bütünleştirici modelde değerlendirme kanıtı üç düzeye ayrılır.

Bu ayrım çok önemlidir. “Politika oluşturuldu” bir süreç kanıtıdır; politikanın hedef davranışı değiştirmesi sonuç veya etki kanıtı gerektirir. Aynı şekilde “sürdürülebilirlik dersi açıldı” öğrencinin yetkinlik kazandığının doğrudan kanıtı değildir.

Bütünleştirici CSA modeli

Whole-School Approach ne işe yarıyor?

Whole-School Approach (WSA), sürdürülebilirliği yalnız belirli bir ders veya teknik tesis projesine bırakmak yerine kurumun öğretim, yönetim, operasyon ve paydaş ilişkilerinin birlikte tasarlanmasını amaçlar. Çalışma bu yaklaşımı dört CSA alanını kurum içinde birbirine bağlayan çerçeve olarak kullanmaktadır.

PDCA ne anlama geliyor?

Plan–Do–Check–Act (PDCA), planlama, uygulama, kontrol etme ve iyileştirme adımlarının tekrarlı çevrimidir. Kaynak, CSA'nın yalnız yıllık puan üretmek yerine kuruma sürekli öğrenme ve iyileştirme mekanizması sağlaması gerektiğini savunmaktadır.

Paydaş ortak tasarımı neden gerekli?

Öğrenciler, öğretim elemanları, yöneticiler, aileler ve toplum temsilcileri değerlendirme sisteminin yalnız veri kaynağı değil, tasarım ortağı olarak düşünülebilir. Bu yaklaşım hangi göstergelerin gerçek yaşam sorunlarını temsil ettiğini anlamaya yardımcı olur ve değerlendirme sonucunun kurumsal eyleme dönüşme olasılığını artırabilir.

Kaynak aynı zamanda yalnız teknik göstergelerin yetersiz olabileceğini; öğrenci ve öğretim elemanı memnuniyeti gibi öznel geribildirimin de strateji ayarlamasında rol oynayabileceğini belirtmektedir. Ancak öznel veri bağımsız doğrulamanın yerine geçmemelidir.

Öğrenme çıktısı merkezli değerlendirme

Çalışmaya göre Eğitim için Sürdürülebilir Kalkınma'nın gerçek etkisi öğrencilerin bilgi, beceri ve değerlerinde görülmelidir. Bu nedenle gelecekte CSA araçlarının yalnız sürdürülebilirlik dersi sayısını değil öğrencinin kavramsal anlayışını, tutum değişimini ve davranış kapasitesini daha doğrudan ölçmesi önerilmektedir.

Yükseköğretim ve P–12 düzeylerinde SDG okuryazarlığı ve temel sürdürülebilirlik yetkinlikleri için standartlaştırılmış ölçüm araçları geliştirilebilir. Kaynak, sistem düşüncesi ve işbirlikçi problem çözme gibi alanların izlenmesini potansiyel yönlerden biri olarak tartışmaktadır.

SDG politika çerçevesiyle birlikte çalışabilirlik

Çalışma, CSA göstergelerinin yalnız kurum içinde anlamlı olmasının yeterli olmadığını; SDG'ler, ulusal standartlar, müfredat reformları ve farklı eğitim kademeleri arasında karşılaştırılabilir olması gerektiğini savunmaktadır.

Çin'in GB/T 51356–2019 Green Campus Evaluation Standard'ı kaynakta bu tür politika bağlantısına örnek olarak tartışılır. Ancak çalışma bütün ülkelerin aynı standardı uygulaması gerektiğini söylemez. Yerel mevzuat, eğitim sistemi ve kurum türüne göre ağırlık ve uygulama stratejilerinin uyarlanması gerektiğini vurgular.

Dijital ve uzaktan algılama destekli CSA

Gelecekte CSA'nın uzaktan algılama, büyük veri ve gerçek zamana daha yakın veri sistemleriyle desteklenmesi önerilmektedir. Uydu görüntüleri veya sokak görünümü görüntülerinden türetilen modeller kampüs yeşil alanı ve ekolojik kalite gibi fiziksel göstergeleri nesnel olarak izlemeye katkı sağlayabilir.

Enerji tüketimi, karbon emisyonu ve atık yönetimi gibi operasyonel veriler büyük veri analitiğiyle birleştirilebilir. Haber ve sosyal ağ verilerinin içerik analizi ise toplumun veya kampüs paydaşlarının sürdürülebilirlikle ilgili önceliklerini anlamaya yardımcı olabilir.

Ancak dijital ölçümün gelişmesi tek başına bütün sorunu çözmez. Kaynak özellikle farklı eğitim aşamaları ve araçlar arasında veri standardı ve gösterge uyumluluğunun sağlanması gerektiğini belirtmektedir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• CSA araştırması 1991–2025 döneminde operasyon merkezli yapıdan daha bütünsel kurumsal perspektife doğru gelişmiştir.
• CSA'nın dört temel alanı yönetişim, akademik boyut, operasyonlar ve katılım olarak özetlenebilir.
• Değerlendirme araçları amaçlarına göre beş ana kategoriye ayrılabilir.
• Hiçbir araç kategorisi bütün CSA alanları ve bütün eğitim bağlamlarında eşit derecede güçlü değildir.
• Öz-bildirim ve bağımsız doğrulama arasındaki gerilim CSA'nın temel yöntem sorunlarından biridir.
• Öğrenme çıktıları ve temel sürdürülebilirlik yetkinlikleri mevcut değerlendirme sistemlerinde yeterince doğrudan ölçülmemektedir.
• Yükseköğretim ile P–12 arasında gösterge ve çerçeve birlikte çalışabilirliği yetersizdir.
• Bilimsel işbirliği ağı zaman içinde daha yoğun ve daha uluslararası hale gelmiştir.
• Eğitim araştırmaları disiplinler arası ağda önemli köprü rolü taşımaktadır.
• Gelecek CSA tasarımında süreç–sonuç–etki kanıt zinciri, SDG uyumu, ortak tasarım ve dijital izleme önemli yönler olarak önerilmektedir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• En yüksek işbirliği degree değerine sahip ülkenin kampüslerinin en sürdürülebilir olduğu söylenemez.
• Yüksek Sigma değeri bilimsel doğruluk veya çevresel performans puanı değildir.
• Atıf patlaması bir yöntemin diğer bütün yöntemlerden üstün olduğunu göstermez.
• Bir üniversitenin sürdürülebilirlik sıralamasında yüksek olması öğrencilerin sürdürülebilirlik yetkinliğinin yüksek olduğunu otomatik olarak kanıtlamaz.
• Ders ve program sayısının fazla olması gerçek öğrenme kazanımının doğrudan kanıtı değildir.
• Tek bir CSA aracının bütün kurum ve eğitim kademeleri için evrensel olarak en iyi olduğu gösterilmemiştir.
• Önerilen bütünleştirici modelin bütün kurumlarda saha uygulamasıyla üstün olduğu bu çalışmada deneysel olarak test edilmemiştir.

Temel sınırlılıklar

Tek veri tabanı: Scientometric veri seti Web of Science Core Collection ile sınırlıdır. Scopus veya bölgesel indekslerde yer alan ek çalışmalar nihai korpusa dahil değildir.

Dil sınırı: Analiz İngilizce kayıtlarla sınırlıdır. Bu nedenle farklı dillerdeki CSA araştırmaları yeterince temsil edilmeyebilir.

Yazar anahtar kelimesi filtresi: Arama stratejisi Author Keyword alanına dayanmıştır. Başlık veya özette ilgili kavramı kullanan fakat anahtar kelimelerinde kullanmayan bazı yayınlar kaçmış olabilir.

CiteSpace parametre duyarlılığı: Kullanılan scientometric parametreler özellikle marjinal kümelerin oluşumunu ve bazı düğüm sıralamalarını etkileyebilir.

Nitel alt küme seçimi: 61 yayının seçimi açık kriterlere dayansa da seçim ve yorum süreci tamamen otomatik değildir. Kaynak gelecekte çoklu kodlayıcı tutarlılığı ve audit trail kullanımını önermektedir.

Araç karşılaştırma kaynakları: Karşılaştırma büyük ölçüde teknik kılavuzlar, öz-bildirim verileri ve yayımlanmış çalışmalara dayanır. Araç sürümleri, ağırlık sistemleri ve doğrulama düzeyleri zaman içinde değişebilir.

Üçüncü taraf doğrulama eksikliği: Kaynak gelecekte araç karşılaştırmalarına bağımsız audit raporları ve sürüm arşivlerinin dahil edilmesini önermektedir.

Gelecek için dört ana yol

1. Öğrenme çıktısı ve yetkinlik değerlendirmesi: sürdürülebilirlik eğitiminin öğrencinin gerçek bilgi, beceri, değer ve davranış kapasitesine katkısını daha doğrudan ölçmek.
2. Politika–gösterge birlikte çalışabilirliği: SDG'leri, ulusal/kurumsal standartları, yükseköğretimi ve P–12 çerçevelerini ortak gösterge mantığında bağlamak.
3. Paydaş ortak tasarımı: değerlendirme araçlarının tasarımına öğrenci, öğretim elemanı, yönetici, aile ve toplum paydaşlarını dahil etmek.
4. Dijital çok ölçekli izleme: uzaktan algılama, büyük veri ve veri yönetişimini kampüs göstergeleriyle bütünleştirmek.

Son bilimsel yorum

Çalışmanın önerdiği temel paradigma değişimi, CSA'yı “kurum kaç puan aldı?” sorusundan çıkarıp “kurum hangi süreçleri uyguluyor, bu süreçler hangi ölçülebilir sonuçları doğuruyor ve uzun vadede eğitimsel/toplumsal etki oluşuyor mu?” sorusuna taşımaktır.

Bu nedenle makalenin ana mesajı daha fazla gösterge eklemek değildir. Asıl öneri, göstergeler arasında daha güçlü kanıt zinciri, farklı araçlar arasında birlikte çalışabilirlik ve değerlendirme sonucunu gerçek kurumsal iyileştirmeye bağlayan kapalı çevrim oluşturmaktır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Campus Sustainability Assessment: Concepts, Methods, and Future Directions

Yazarlar: Xinqun Yuan, Le Yu, Yue Cao, Zhou Zhong.

Yazar sırası: Kaynaktaki sıra aynen korunmuştur.

Eş katkı: Kaynakta eş birinci yazarlık/eş katkı işareti bulunmamaktadır.

Sorumlu yazar: Le Yu.

Afiliyasyon 1: Department of Earth System Science, Ministry of Education Key Laboratory for Earth System Modeling, Institute for Global Change Studies, Tsinghua University, Beijing 100084, China.

Afiliyasyon 2: Beijing Yucai School, Beijing 100031, China.

Afiliyasyon 3: Ministry of Education Ecological Field Station for East Asian Migratory Birds, Beijing 100084, China.

Afiliyasyon 4: Tsinghua University (Department of Earth System Science)-Xi’an Institute of Surveying and Mapping Joint Research Center for Next-Generation Smart Mapping, Beijing 100084, China.

Afiliyasyon 5: Department of Landscape Architecture, School of Architecture, Tsinghua University, Beijing 100084, China.

Afiliyasyon 6: School of Education, Tsinghua University, Beijing 100084, China.

Dergi: Education Sciences.

Yayıncı: MDPI.

Yayın bilgisi: 2026, 16(5), 722.

DOI: 10.3390/educsci16050722.

Resmî DOI bağlantısı: https://doi.org/10.3390/educsci16050722

Gönderim tarihi: 23 Şubat 2026.

Revizyon tarihi: 20 Nisan 2026.

Kabul tarihi: 28 Nisan 2026.

Yayın tarihi: 3 Mayıs 2026.

Kaynak türü: Dergi sayfasında Article olarak yayımlanmış, yöntemsel olarak scientometric haritalama, nitel literatür sentezi ve karşılaştırmalı değerlendirme aracı analizini birleştiren karma derleme/haritalama çalışması.

Hakemlik durumu: Education Sciences içinde yayımlanmış hakemli makale.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY). Kaynak PDF lisans türünü CC BY olarak bildirmektedir.

Ana veri seti: Web of Science Core Collection, 815 geçerli yayın, 1991–2025.

İlk kayıt sayısı: 923.

Arama tarihi: 9 Ağustos 2025.

Nitel sentez alt kümesi: 61 temsilî yayın.

Scientometric yazılım: CiteSpace 6.4.R2 (Advanced version).

Nitel yöntem: Content analysis ve framework analysis.

Araç karşılaştırması: Teknik kılavuzlar, resmî araç kaynakları, metodoloji notları ve akademik uygulama çalışmalarından standartlaştırılmış çıkarım çerçevesiyle yapılmıştır.

Supplementary Materials: Kaynak beş ek tablo bildirmektedir: S1 iyileştirme odaklı araçlar, S2 sıralama/benchmarking araçları, S3 eğitim ve müfredat araçları, S4 standart/sertifikasyon araçları, S5 politika savunuculuğu/tanınma araçları.

Finansman: Tsinghua Research Funding, Grant Number 20253080016.

Veri erişilebilirliği: Çalışmanın bulgularını destekleyen verilerin makul talep üzerine sorumlu yazardan alınabileceği belirtilmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiştir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma X.Y. ve L.Y.; yöntem X.Y.; yazılım X.Y. ve L.Y.; doğrulama X.Y., L.Y. ve Y.C.; biçimsel analiz X.Y. ve L.Y.; araştırma X.Y. ve L.Y.; kaynaklar L.Y. ve Z.Z.; veri kürasyonu X.Y.; ilk taslak X.Y., L.Y., Y.C. ve Z.Z.; gözden geçirme ve düzenleme X.Y., L.Y., Y.C. ve Z.Z.; görselleştirme X.Y.; danışmanlık L.Y.; proje yönetimi L.Y.

Formül notu: Kaynak çalışma merkezi bir matematiksel denklem veya model formülü raporlamamaktadır. Bu nedenle Verianla, öğreticilik amacıyla kaynak dışı matematiksel formül üretmemiştir. Degree, betweenness centrality, Sigma ve citation burst kavramsal olarak açıklanmış; yalnız kaynakta verilen sayısal değerler kullanılmıştır.

Bibliyometrik yorum sınırı: Ağ ölçütleri bilimsel işbirliği ve literatür konumunu gösterir; kampüsün çevresel veya eğitimsel performansı değildir.

Öğrenme sonucu yorum sınırı: Ders sayısı, müfredat kapsamı veya CSA puanı öğrencilerin temel sürdürülebilirlik yetkinliklerini gerçekten kazandığını doğrudan kanıtlamaz.

Model yorum sınırı: WSA–PDCA–co-design–competencies–SDGs bütünleşik modeli bu derlemenin teorik sentezidir. Çalışma bu modelin farklı kampüslerde üstün saha performansını deneysel olarak test etmemiştir.

Kaynak sınırlılıkları: WoS Core Collection ile sınırlı veri, İngilizce kayıtlar, Author Keyword tabanlı arama, CiteSpace parametre duyarlılığı, 61 yayınlık nitel alt kümede seçim/yorum yanlılığı ve araç karşılaştırmalarında sürüm/doğrulama farklılıkları.